
کتاب «مسئلهی مرگ و زندگی» نوشتهی اروین یالوم، روانپزشک و نویسندهی آمریکایی، و همسرش مریلین یالوم، پژوهشگر و نویسنده، روایتی صمیمی و بیپرده از روبهروشدن یک زوج با بیماری، مرگ و سوگ است. این کتاب نه رمانی با شخصیتها و ماجراهای خیالی، بلکه روایتی واقعی و یک هم صدایی از واپسین ماههای زندگی مریلین و تجربهی اروین پس از مرگ اوست. دو نویسنده هرکدام از زاویهی خودشان مینویسند؛ یکی از درونِ تجربهی بیماری و نزدیکشدن به مرگ، و دیگری از جایگاه همسری که میداند ممکن است بهزودی عزیزترین همراه زندگیاش را از دست بدهد.
روایت زمانی آغاز میشود که مریلین به بیماریای جدی و پیشرفته مبتلاست و پزشکان خبر میدهند که بیماری، با وجود درمان، امید چندانی به بهبود کامل نمیگذارد. این خبر برای آن دو فقط به معنای روبهروشدن با یک تشخیص پزشکی نیست؛ همهچیز را دگرگون میکند. آیندهای که تا پیش از آن بدیهی به نظر میرسید، ناگهان کوتاه و نامطمئن میشود. برنامهها، سفرها، کارها و حتی گفتوگوهای روزمره معنایی تازه پیدا میکنند. چیزی که پیشتر میشد به بعد موکول کرد، حالا ممکن است فرصتی برایش باقی نماند...
مریلین در نوشتههایش از تجربهی بیمارشدن سخن میگوید؛ از بدنِ آشنایی که کمکم دیگر مثل گذشته فرمانبردار نیست، از درمانها و عوارضشان، از خستگی و درد، و از دشواریِ پذیرفتن اینکه زندگیِ روزمره بهتدریج زیر سایهی بیماری قرار گرفته است. او با صراحت دربارهی چیزهایی مینویسد که گاه گفتنشان دشوار است: وابستگی به دیگران، محدودشدن تواناییها، تغییر تصویر آدم از خودش و احساس ازدستدادن کنترل. مریلین به خوبی با نوشته هایش نشان می دهد بیماری فقط جسم را درگیر نمیکند؛ رابطهی انسان با زمان، آینده و هویت خویش را هم تغییر میدهد.
بااینحال، مریلین در روایتش تنها به رنج و ناتوانی نمیپردازد. او میکوشد تا جایی که میتواند، صاحب صدا و انتخاب باقی بماند. دربارهی درمان، کیفیت زندگی و چگونگی گذراندن روزهای باقیمانده فکر میکند و تلاش دارد تصمیمهایش را با ارزشها و خواستههای خودش هماهنگ کند. مسئله برای او صرفاً طولانیکردن زندگی به هر قیمت نیست؛ این اهمیت دارد که چگونه زندگی کند، چه چیزهایی برایش معنا دارند و چگونه میخواهد با نزدیکشدن پایان روبهرو شود. در همین مسیر، نوشتن به راهی برای ثبت تجربه، مرتبکردن افکار و حفظ پیوند با جهان تبدیل میشود.
اروین نیز از جایگاه خودش مینویسد؛ از مردی که سالها با بیماران دربارهی مرگ، اضطراب و معنای زندگی گفتوگو کرده، اما اکنون با احتمال ازدستدادن همسرش مواجه است. دانستنِ نظریهها او را از اندوه و ترس مصون نمیکند. او میتواند دربارهی مرگ بیندیشد و به دیگران کمک کند از ترسهایشان حرف بزنند، اما وقتی مرگ به زندگی خودش و مریلین نزدیک میشود، با حقیقتی شخصی و دردناک روبهروست. او نه صرفاً درمانگر، بلکه همسری است که میترسد تنها بماند و باید شاهد رنج کسی باشد که عمیقاً دوستش دارد.
یکی از محورهای مهم روایت، شکاف میان دانستنِ مرگ و تجربهکردنِ نزدیکی آن است. اروین پیشتر دربارهی مرگ اندیشیده و نوشته بود، اما این بار مفهوم مرگ از بحثی فلسفی به واقعیتی روزانه تبدیل میشود: در معاینهها، گفتوگوهای خانوادگی، تغییر حال مریلین و لحظههایی که آینده را نامطمئن میکنند. او درمییابد که آگاهی و تجربهی حرفهای نمیتوانند درد را حذف کنند. گاهی تنها کاری که میتوان انجام داد، ماندن در کنار دیگری، گوشدادن و تحملکردنِ ناتوانی از تغییر واقعیت است.
این نزدیکی به مرگ، رابطهی زن و شوهر را نیز به شکلی تازه آشکار میکند. آنها باید دربارهی چیزهایی حرف بزنند که در زندگی معمول ممکن است به تعویق بیفتد: ترسها، خواستهها، خاطرات مشترک و آنچه پس از مرگ یکی از آنها بر جای میماند. گفتوگوهایشان گاه صمیمی و آراماند و گاه آمیخته با اندوه، خشم یا درماندگی. عشق در این کتاب تصویری آرمانی و بیدردسر ندارد؛ عشق یعنی مراقبتکردن، کنار دیگری ماندن و پذیرفتن این واقعیت که نمیتوان همهی رنج او را برداشت یا از او محافظت کرد.
در کنار بیماری، گذشتهی مشترک این زوج نیز حضور پررنگی دارد. زندگی طولانیِ آنها، خاطرات و سالهایی که با هم گذراندهاند، در برابر آیندهی کوتاهشده معنای تازهای پیدا میکند. مرور گذشته نه برای انکار پایان، بلکه برای دیدنِ زندگیِ کاملی است که تا آن زمان ساختهاند. خاطرات نشان میدهند که یک رابطه فقط در لحظهی بحران خلاصه نمیشود؛ مجموعهای از تجربههای مشترک، انتخابها، گفتوگوها و حضورهای روزمره است که در طول زمان شکل گرفته است. همین گذشتهی مشترک هم مایهی آرامش است و هم دلیل شدتِ فقدانی که در پیش است.
کتاب از دشواریِ سوگ پیش از مرگ نیز پرده برمیدارد. اروین و مریلین هنوز در کنار هماند، اما از یک فقدان احتمالی آگاهاند و ناچارند همزمان با دو واقعیت زندگی کنند: حضور یکدیگر در اکنون و احتمالِ جدایی در آیندهی نزدیک. این آگاهی میتواند لحظات را ارزشمندتر کند، اما آنها را آسانتر نمیسازد. هر روزی که با هم میگذرانند، هم فرصتی برای نزدیکی است و هم یادآوریِ آنچه ممکن است از دست برود. این همان وضعیت پیچیدهای است که در آن امید و اندوه، قدردانی و ترس، بهجای آنکه یکی دیگری را حذف کند، کنار هم حضور دارند.
پس از مرگ مریلین، لحن کتاب تغییر میکند. روایت اروین وارد مرحلهای تازه میشود: دیگر مسئله فقط همراهی با همسری بیمار نیست، بلکه زندگیکردن در جهانی است که او در آن حضور ندارد. خانه، اشیا و عادتهای روزانه میتوانند یادآور غیبت شوند. سوگ برای اروین یک اتفاق کوتاه و یکباره نیست؛ تجربهای است که در زمان ادامه پیدا میکند و شکل زندگی را تغییر میدهد. او باید با تنهایی، دلتنگی و نبودِ همراهی روبهرو شود که دههها بخشی از زندگیاش بوده است. اروین در این بخش تلاش نمیکند سوگ را به نسخهای ساده یا نتیجهای روشن تبدیل کند. او نشان میدهد که ادامهدادن به زندگی الزاماً به معنای فراموشکردنِ درگذشته یا پشتسرگذاشتن کاملِ اندوه نیست. گاهی پیوند با فرد ازدسترفته در شکل دیگری ادامه پیدا میکند: در خاطرات، در گفتوگوی درونی، در عاداتی که از زندگی مشترک باقی ماندهاند و در معنایی که آن رابطه به زندگیِ بازمانده داده است.
کتاب پاسخ قطعی و آسانی برای ترس از مرگ ارائه نمیکند. در عوض، نشان میدهد که روبهروشدن با مرگ میتواند زندگی را ملموستر کند: رابطهها را از حاشیه به مرکز بیاورد، اهمیتِ لحظههای عادی را آشکار سازد و آدم را به گفتنِ حرفهای ناگفته نزدیکتر کند. پیام کتاب این نیست که اندوه با عشق از میان میرود یا پذیرش مرگ بیدرد است؛ بلکه این است که انسان میتواند در دل ترس و اندوه نیز رابطه برقرار کند، انتخاب کند، خاطره بسازد و تا جای ممکن به زندگیِ باقیمانده معنا بدهد.
من یاسمین مرادی هستم. دانش آموخته کارشناسی مشاوره و کارشناسی ارشد مشاوره خانواده دانشگاه تهران و امیدوارم از خوندن این متن لذت برده باشید. پیج اینستاگرام و چنل من با آدرس yasamin_moshavere@ هم از امروز در دسترسه و جهت دریافت مطالب بیشتر میتونید بهش مراجعه کنید.