
**فصل دهم: در بیان ورود اهل بیت علیهمالسلام به مدینه طیّبه**
وقتی اهل بیت علیهمالسلام از شام بیرون آمدند، منزل به منزل راه را پیمودند تا به نزدیکی مدینه رسیدند. بشیر بن جَذلَم، که از همراهان کاروان بود، گفت: وقتی به نزدیکی مدینه رسیدیم، حضرت علی بن الحسین علیهالسلام در جایی که صلاح دانست فرود آمد و دستور داد خیمهها را برپا کنند. سپس فرمود: «ای بشیر، خدا پدرت را رحمت کند. او مردی شاعر بود. آیا تو هم از هنر پدرت بهرهای داری؟» عرض کردم: «آری، یابن رسولاللّه، من هم شاعر هستم.» حضرت فرمود: «پس به مدینه برو و در مرثیه ابوعبداللّه علیهالسلام شعری بخوان و مردم مدینه را از شهادت او و از آمدن ما باخبر کن.»
بشیر گفت: طبق فرمان حضرت، سوار اسب شدم و با شتاب به سوی مدینه رفتم تا وارد شهر شدم. وقتی به مسجد حضرت پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلّم رسیدم، با صدای بلند گریه و زاری کردم و این دو شعر را خواندم:
يا اَهْلَ يَثرِبَ لا مُقامَ لَكُم بِها
قُتِلَ الْحُسينُ فَاَدْمُعى مِدْرارٌ
اَلجِسْمُ مِنهُ بِكربَلاءَ مُضَرَّجٌ
وَالرَّاءسُ مِنهُ عَلَى الْقَناةِ يُدارُ
یعنی: ای اهل مدینه، دیگر مدینه جای ماندن شما نیست؛ زیرا حسین علیهالسلام به شهادت رسیده است و از این مصیبت، سیلاب اشک از چشمانم جاری است.
بدن شریف او در کربلا در میان خاک و خون افتاده است و سر مقدّسش را بر سر نیزهها در شهرها میگردانند.
آنگاه فریاد زدم: ای مردم، اینک علی بن الحسین علیهالسلام همراه عمهها و خواهران، به نزدیکی شما رسیدهاند و در بیرون شهر فرود آمدهاند. من فرستاده ایشان به سوی شما هستم و شما را به حضور آن حضرت راهنمایی میکنم.
گویا صدای بشیر مانند نفخه صور بود که سراسر مدینه را همچون صبح رستاخیز دگرگون کرد. زنان پردهنشین و مخدّرات محجوبه، بیپرده از خانهها بیرون آمدند؛ با صورتهای گشوده، گیسوان آشفته و پاهای برهنه میدویدند، صورت میخراشیدند، صدای ناله و زاری بلند کرده بودند و فریاد «واويلاه» و «واثبوراه» سر میدادند. هرگز مدینه در چنین حالی دیده نشده بود و روزی تلختر از آن و ماتمی بزرگتر از آن دیده نشده بود.
بشیر گفت: کنیزی را دیدم که در مرثیه حضرت سیّدالشهداء علیهالسلام اشعاری میخواند. سپس گفت: «ای خبرآور، اندوه و غم ما را تازه کردی و زخم دلهایی را که هنوز التیام نیافته بود، دوباره شکافتی. حالا بگو چه کسی هستی و از کجا میآیی؟» گفتم: «من بشیر بن جَذلَم هستم. مولایم علی بن الحسین علیهالسلام مرا به سوی شما فرستاده است و خود آن حضرت با خاندان ابیعبداللّه علیهالسلام در فلان موضع نزدیک مدینه فرود آمدهاند.»
بشیر گفت: مردم مرا رها کردند و با شتاب به سوی اهل بیت علیهمالسلام رفتند. من هم عجله کردم و اسب را تاختم. وقتی رسیدم، دیدم اطراف خیمه سیّد سجاد علیهالسلام آنقدر جمعیت جمع شده است که راه رفتن ممکن نیست. از اسب پیاده شدم، اما راه عبوری پیدا نکردم. ناچار پا بر دوش مردم گذاشتم تا خودم را به نزدیک خیمه آن حضرت رساندم. دیدم آن حضرت از خیمه بیرون آمد، در حالی که دستمالی در دست مبارک داشت و اشکهای خود را با آن پاک میکرد. خادمی هم کُرسی آورد و حضرت بر آن نشست. اما گریه چنان بر او غلبه کرده بود که نمیتوانست خودداری کند و صدای گریه و ناله مردم هم از هر سو بلند بود. مردم از هر طرف به آن حضرت تسلیت و تعزیت میگفتند و آن سرزمین یکپارچه از صدای ضجّه مردم پر شده بود. پس حضرت با دست مبارک به آنان اشاره فرمود که اندکی سکوت کنند. وقتی ساکت شدند، خطبه را آغاز کرد که حاصل و خلاصه آن به فارسی چنین است:
«سپاس میگذارم خدا را بر رویارویی با حادثههای عظیم و مصیبتهای بزرگ و پیشامدهای اندوهبار و دردهای صبرسوز و این مصیبت سخت و سنگین.
ايّها النّاس! حمد خداى را كه ما را ممتحن و مبتلا ساخت به مصيبتهاى بزرگ و به رخنه بزرگى كه در اسلام واقع شد.
قُتِلَ اَبو عبداللّه الْحُسينُ عليه السّلام وَ عِتْرَتُهُ وَسُبِىَ نِسآؤُهُ وَصِبْيَتُهُ وَدارُوا بِرَاْسِهِ فِى الْبُلْدانِ مِنْ فَوقِ عامِلِ السِّنانِ؛
همانا ابوعبداللّه الحسین علیهالسلام و عترت او کشته شدند، زنان و کودکان او به اسیری رفتند و سر مبارکش را بر سر نیزه کردند و در شهرها گرداندند؛ و این مصیبتی است که همانند و نظیری ندارد.
ايّها النّاس! کدامیک از مردان شماست که بعد از چنین مصیبتی دلشاد بماند؟ و کدام چشم است که پس از دیدن این واقعه اشک نریزد و اشک خود را فرو بخورد؟ همانا آسمانهای هفتگانه بر قتل حسین علیهالسلام گریستند و دریاها با موجهای خود اشک ریختند و ارکان آسمانها به خروش آمدند و اطراف زمین نالیدند و شاخههای درختان از درون خود آتش بیرون دادند و ماهیان دریاها و ژرفای بحار و فرشتگان مقرّب و اهل آسمانها همگی در این مصیبت همنوا و همداستان شدند.
ايّهاالنّاس! کدام دل است که از قتل حسین علیهالسلام شکافته نشد؟ و کدام قلب است که به سوی او مایل نگردید؟ و کدام گوشی است که بتواند این مصیبتی را که بر اسلام وارد شد، بشنود؟
ايّهاالنّاس! ما را طرد کردند، از خود راندند، پراکنده ساختند و از دیارمان دور افکندند و با ما چنان رفتار کردند که با اسیران ترک و کابل رفتار میکنند، بیآنکه جرمی یا گناهی از ما سر زده باشد. به خدا سوگند، اگر به جای آن سفارشهایی که درباره حرمت و حمایت ما فرموده بودند، دستور قتل و غارت و ظلم بر ما داده بودند، بیش از این نمیکردند. فَاِنّا للّه وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ.
این مصیبت ما چه اندازه بزرگ و دردناک و سوزاننده و سخت و تلخ و دشوار بود. از خدای تعالی میخواهیم که در برابر این مصائب، به ما رحمت و اجر عطا فرماید و از دشمنان ما انتقام بگیرد و داد ما مظلومان را از ستمکاران بازستاند.»
وقتی سخن آن حضرت به پایان رسید، صُوحان بن صَعْصَعة بن صُوحان برخاست و عذر آورد که: «یابن رسولاللّه، من از پا افتاده و زمینگیر شده بودم و به همین سبب نتوانستم شما را یاری کنم.» حضرت عذر او را پذیرفت و بر پدرش، صعصعه، رحمت فرستاد.
سپس اهل بیت علیهمالسلام آهنگ مدینه کردند. وقتی چشمشان به مرقد منوّر و ضریح مطهّر حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلم افتاد، فریاد زدند: «واجدّاه، وامحمّداه، حسینِ تو را با لب تشنه شهید کردند و اهل بیت محترمت را به اسیری بردند، بیآنکه بر کوچک و بزرگ رحم کرده باشند.»
پس بار دیگر از اهل مدینه فریاد و خروش برخاست و صدای ناله و گریه از در و دیوار بلند شد. نقل شده است که حضرت زینب علیهاالسلام، وقتی به در مسجد حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلّم رسید، دو بازوی در را گرفت و ندا کرد:
يا جَدّاه! اِنّى ناعِيَةٌ اِلَيكَ اَخِى الحُسين عليه السّلام؛
یعنی: ای جدّ بزرگوار، برادرم حسین علیهالسلام را کشتند و من خبر شهادت او را برای تو آوردهام.
**شعر:**
برخيز حال زينب خونين جگر بپرس
از دختر ستمزده حال پسر بپرس
با كشتگان به دشت بلا گرنبوده اى
من بوده ام حكايتشان سر به سر بپرس
از ماجراى كوفه و از سر گذشت شام
يك قصّه ناشنيده حديث دگر بپرس
از كودكانت از سفر كوفه و دمشق
پيمودن منازل و رنج سفر بپرس
دارد سكينه از تن صد پاره اش خبر
حالِ گُل شكفته ز مرغ سحر بپرس
از چشم اشكبار و دل بى قرار ما
كرديم چون به سوى شهيدان گذر بپرس
بال و پرم ز سنگ حوادث بهم شكست
بر خيز حال طائر بشكسته پر بپرس
و آن بانوی بزرگوار پیوسته در حال گریه بود و اشک چشمانش خشک نمیشد، و هرگاه به علی بن الحسین علیهالسلام نگاه میکرد، اندوهش تازه میشد و غصّهاش بیشتر میگشت.
روایت امام صادق درباره گریه امام سجاد پس از واقع کربلا
و از حضرت صادق علیهالسلام روایت شده است که حضرت امام زینالعابدین علیهالسلام چهل سال بر پدر بزرگوار خود گریست. در این مدت، روزها روزه میگرفت و شبها به عبادت میایستاد. غلام آن حضرت هنگام افطار، آب و غذا برای ایشان میآورد و پیش رویش میگذاشت و عرض میکرد: «بخور، ای مولای من.» حضرت میفرمود:
**قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللّهِ صلى اللّه عليه و آله و سلّم جائِعاً، قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللّهِ عَطْشاناً؛**
یعنی: پسر رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم را گرسنه کشتند، پسر رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم را تشنه کشتند.
و این سخن را پیوسته تکرار میکرد و میگریست، تا آنجا که آب و غذا با اشک چشم آن حضرت درهم میآمیخت. پیوسته بر همین حال بود تا به دیدار پروردگارش شتافت.
روایت غلام امام سجاد درباره گریه امام
و نیز از یکی از غلامان آن حضرت روایت شده است که گفت: روزی حضرت سیّد سجّاد علیهالسلام به صحرا رفت و من نیز از پشت سر آن حضرت بیرون رفتم. وقتی رسیدم، دیدم بر روی سنگی ناهموار به سجده رفته است. صدای گریهاش را میشنیدم که در سینه میگرداند، و شمردم که در سجده، هزار بار این تهلیلها را میگفت:
**لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ حَقّاً حَقّاً، لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ تَعَبُّداً وَرِقّاً، لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ إيماناً وَتَصْديقاً**
سپس سر از سجده برداشت. دیدم صورت مبارک و محاسن شریفش را اشک فراگرفته است. عرض کردم: «ای سیّد و آقای من، آیا وقت آن نرسیده است که اندوه شما پایان یابد و گریه شما کمتر شود؟»
فرمود: «وای بر تو. یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیهماالسلام، پیامبر و فرزند پیامبر بود و دوازده پسر داشت. خدای تعالی یکی از پسرانش را از نظر او غایب کرد. از اندوه دوری او، موی سرش سفید شد، پشتش خمیده گشت و چشمانش از بسیاری گریه نابینا شد، با آنکه پسرش در دنیا زنده بود. اما من با چشم خود دیدم که پدر و برادرم را با هفده تن از اهل بیت خود کشتند و سر بریدند. پس چگونه اندوه من پایان یابد و گریهام کم شود؟»
و روایت شده است که آن حضرت بعد از شهادت پدر بزرگوارش از مردم کناره گرفت و چند سال در بیابان، در خانهای مویی که به آن سیاهچادر میگویند، اقامت فرمود. گاهی نیز به زیارت جدّش امیرالمؤمنین علیهالسلام و پدرش امام حسین علیهالسلام میرفت و کسی آگاه نمیشد.
حضرت رباب علیهاالسلام
و در جملهای از کتابهای معتبر نقل شده است که رباب، دختر امرءالقیس و مادر سکینه علیهاالسلام، که در واقعه کربلا حاضر بود، بعد از ورود به مدینه زیر سقف ننشست و از گرما و سرما دوری نکرد. اشراف قریش از او خواستگاری کردند، اما در پاسخ فرمود:
**لا يَكُونُ لي حَمْوٌ بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ صلى اللّه عليه و آله و سلّم؛**
یعنی: من بعد از رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم دیگر پدرشوهرى نخواهم داشت.
و پیوسته شب و روز گریست تا از غصه و اندوه از دنیا رفت.
و از ابوالفرج نقل شده است که رباب بعد از شهادت حضرت سیّدالشهداء علیهالسلام این ابیات را در مرثیه آن حضرت سرود:
اِنَّ الَّذى كانَ نُوراً يُسْتَضاءُ بِهِ
بِكَرْبَلاءَ قَتيلٌ غَيْرُ مَدْفُونِ
سِبْطَ النَّبِىِّ جَزاكَ اللّهُ صالِحَةً
عَنّا وَجَنَّبْتَ خُسْرانَ الْمَوازينِ
قَدْ كُنْتَ لى جَبَلاً صَعْباً اَلُوذُ بِهِ
وَكُنْتَ تَصْحَبُنا بِالرَّحْمِ وَالدّينِ
مَنْ لِلْيَتامى وَمَنْ لِلسّائِلينَ وَمَنْ
يَأْوى اِلَيْهِ كُلُّ مِسْكينِ
وَاللّهِ لا اَبْتَغى صِهْراً بِصِهْرِكُمُ
حَتّى اُغَيَّبَ بَيْنَ الرَّمْلِ وَالطّينِ
ترجمه
همانکه نوری بود که با آن روشنایی میگرفتند، در کربلا کشتهای است که به خاک سپرده نشده است. ای نواده پیامبر، خداوند از جانب ما پاداش نیکویی به تو دهد که ما را از زیان در ترازوی اعمال دور ساختی. تو برای من چون کوهی استوار و بلند بودی که به آن پناه میبردم، و با ما همراه بودی با پیوند خویشاوندی و با دین. اکنون یتیمان را چه کسی پناه است و سائلان را چه کسی، و چه کسی پناهگاهی است که هر درمانده و مستمندی به او پناه آورد؟ به خدا سوگند، همسری به جای دامادیِ شما نمیطلبم، تا زمانی که میان ریگ و خاک در قبر پنهان شوم.
و روایت شده است که بعد از شهادت امام حسین علیهالسلام، هیچ زنی از بنیهاشم سرمه در چشم نکشید و خود را خضاب نکرد، و از مطبخ بنیهاشم دودی برنخاست تا پنج سال گذشت و عبیداللّه بن زیادِ لعنشده به درک واصل شد.
وقتی سر نحس ابن زیاد را مختار برای امام سجاد فرستاد
مؤلف میگوید: چون ابن زیاد ملعون کشته شد، مختار سر نحس او را برای حضرت علی بن الحسین علیهالسلام فرستاد. وقتی سر آن ملعون را نزد آن حضرت آوردند، ایشان مشغول غذا خوردن بود. پس سجده شکر به جا آورد و فرمود: «روزی که ما را بر این کافر وارد کردند، او غذا میخورد. من از خدای خود خواسته بودم که از دنیا نروم تا سر این کافر را در مجلس غذای خود ببینم، همانگونه که سر پدر بزرگوارم پیش روی این کافر بود و او غذا میخورد.» و فرمود: «خدا به مختار جزای خیر دهد که خونخواهی ما کرد.»
و از اینجا حال مختار روشن میشود که چگونه دل مبارک امام را شاد کرد، بلکه دلجویی کرد و دلهای شکسته مظلومان و مصیبتزدگان و بیوهزنان و یتیمان آل پیغمبر را، که پنج سال در سوگواری و گداز بودند و بر مراسم عزا مداومت داشتند، شاد کرد. بلکه افزون بر این، آنان را از عزا بیرون آورد، خانههایشان را آباد کرد و به آنان کمک رساند.
و در کتابهای معتبر حدیث روایت شده است که مردی کافر، همسایه مردی مسلمان بود و با او نیکی و مدارا میکرد. چون آن کافر مرد و بنا بر وعده الهی به جهنم رفت، خدای تعالی خانهای از گل در میان آتش برای او بنا فرمود تا حرارت آتش به او زیان نرساند و روزی او از جایی غیر از جهنم به او برسد، و به او گفته شد: این پاداش نیکیای است که به آن مسلمان رساندی. پس هرگاه حال یک کافر به سبب احسان به مسلمانی چنین باشد، حال مختار چگونه خواهد بود که چنین سیرت پسندیدهای داشته است؟ و اخبار معتبر در باب فضیلت شاد کردن دل مؤمن بیش از آن است که بتوان آن را برشمرد.
پس خوشا به حال مختار که دلهای اندوهگینِ ماتمزدگانِ اهل بیت رسالت علیهمالسلام را شاد کرد، و دو دعای حضرت سیّد سجّاد علیهالسلام به دست او مستجاب شد: یکی کشتن ابن زیاد، چنانکه معلوم شد، و دیگری کشتن حرمله بن کاهل و سوزاندن او؛ چنانکه در خبر منهال بن عمرو آمده است. او گفت: از کوفه به سفر حج رفتم و خدمت علی بن الحسین علیهالسلام رسیدم. آن حضرت از حال حرمله بن کاهل پرسید. عرض کردم: در کوفه زنده بود. حضرت دست به نفرین برداشت و از خدا خواست که در دنیا حرارت آهن و آتش را به او بچشاند.
ماجرای کشته شدن حرمله ملعون
منهال گفت: چون به کوفه برگشتم، روزی به دیدن مختار رفتم. مختار اسب خواست و سوار شد و مرا نیز سوار کرد و با هم به کناسه کوفه رفتیم. لحظهای صبر کرد، مانند کسی که منتظر چیزی باشد. ناگهان دیدم حرمله را گرفتهاند و نزد او آوردند. مختار رحمهاللّه حمد خدا را به جا آورد و دستور داد دست و پای او را قطع کردند و پس از آن او را به آتش سوزاندند. وقتی این صحنه را دیدم، گفتم: «سبحان اللّه، سبحان اللّه.» مختار گفت: «برای چه تسبیح گفتی؟»
من ماجرای نفرین حضرت سیّد سجّاد علیهالسلام و استجابت دعای ایشان را نقل کردم. مختار از اسب خود پیاده شد و دو رکعت نماز طولانی به جا آورد و سجده شکر کرد و سجده را طول داد. سپس با هم بازگشتیم. وقتی به نزدیکی خانه ما رسیدیم، او را به خانه دعوت کردم تا داخل شود و غذا میل کند. مختار گفت: «ای منهال، تو به من خبر دادی که حضرت علی بن الحسین علیهالسلام چند دعا کردهاند که به دست من مستجاب شده است، پس بعد از آن از من میخواهی غذا بخورم؟ امروز، روز روزه است، زیرا برای شکر این نعمت باید روزه باشم.»
منبع: منتهی الامال شیخ عباس قمی
سلسله مطالب «اسارت اهل بیت»
[مشاهده فهرست کامل فصول «اسارت اهل بیت علیهم السلام (دسترسی سریع فصول)»]