فصل سوم:

چون به عبیدالله بن زیاد خبر رسید که اهلبیت به کوفه نزدیک شدهاند، دستور داد سرهای شهدا را، که ابنسعد پیش از این فرستاده بود، بازگردانند و پیش روی اهلبیت بر سر نیزهها نصب کنند. او فرمان داد سرها را جلوتر از کاروان حرکت دهند و همزمان با ورود اهلبیت به شهر، آنها را در کوچهها و بازارها بگردانند؛ تا غلبه، قدرت و سلطنت یزید بر مردم آشکار شود و ترس و هیبت حکومت در دلهای آنان فزونی یابد. مردم کوفه نیز، چون از ورود اهلبیت آگاه شدند، برای تماشا از شهر بیرون دویدند.
مرحوم محتشم در این باره سروده است:
چون بیکسان آلنبی در به در شدند
در شهر کوفه ناله کنان نوحهگر شدند
سرهای سروران همه بر نیزه و سنان
در پیش روی اهل حرم جلوهگر شدند
بیشرم امتی که نترسید از خدا
بر عترت پیمبر خود پردهدر شدند
دست از جفا نداشته بر زخم اهلبیت
هر دم نمکفشان به جفای دگر شدند
***
از مسلم گچکار روایت کردهاند که گفت: عبیدالله بن زیاد مرا به تعمیر دارالاماره گماشته بود. هنگامی که مشغول کار بودم، ناگهان صدای شیون و هیاهوی عظیمی از طرف محلههای کوفه شنیدم. به خادمی که نزد من بود گفتم: «این فتنه و آشوب در کوفه چیست؟» گفت: «همین ساعت، سر مردی خارجی را که بر یزید خروج کرده است میآورند و این شلوغی و غوغا برای تماشای آن است.» پرسیدم: «این خارجی که بوده است؟» گفت: «حسین بن علی!»
چون این را شنیدم، صبر کردم تا خادم از نزد من بیرون رفت. آنگاه لطمه سختی بر صورت خود زدم، چنانکه بیم داشتم چشمانم نابینا شوند. سپس دست و صورتم را که آلوده به گچ بود شستم و از پشت قصر الاماره بیرون آمدم تا به محله کناسه رسیدم. در آن حال که ایستاده بودم و مردم نیز منتظر آمدن اسیران و سرهای بریده بودند، ناگهان دیدم حدود چهل محمل و هودج پیدا شد که بر چهل شتر بار شده بود. در میان آنها، زنان، حرم حضرت سیدالشهدا و فرزندان فاطمه حضور داشتند. ناگهان دیدم علی بن الحسین بر شتر برهنه سوار است و از گزند زنجیر، خون از رگهای گردنش جاری است. او از روی اندوه و حزن، شعرهایی میخواند که خلاصه مضمون آن چنین است:
«ای امت بدکار، خدا به شما خیر ندهد که حرمت جد ما را در حق ما رعایت نکردید. در روز قیامت که ما و شما نزد او حاضر شویم، چه پاسخی خواهید داشت؟ ما را بر شتران برهنه سوار کردهاید و مانند اسیران میبرید؛ گویا که ما هرگز به کار دین شما نیامدهایم! ما را ناسزا میگویید، دست میزنید و به کشتن ما شادی میکنید؟ وای بر شما! مگر نمیدانید که رسول خدا و سید انبیا، جد من است؟ ای واقعه کربلا! اندوهی بر دل ما گذاشتی که هرگز آرام نمیگیرد.»
***
مسلم گفت: مردم کوفه را دیدم که بر کودکان اهلبیت دل میسوزاندند و برای آنان نان، خرما و گردو میآوردند و کودکان گرسنه آنها را میگرفتند. امکلثوم آن نانپارهها، گردوها و خرماها را از دست و دهان کودکان میربود و به زمین میانداخت. سپس بر اهل کوفه بانگ زد و فرمود: «یا اَهْلَ الْكُوفَة! اِنَّ الصَّدَقَةَ عَلَيْنا حَرامٌ؛ دست از بخشش این چیزها بردارید که صدقه بر ما اهلبیت حلال نیست.»
زنان کوفه از مشاهده این احوال، زار زار میگریستند. امکلثوم سر از محمل بیرون کرد و فرمود: «ای اهل کوفه! مردان شما ما را میکشند و زنانتان بر ما میگریند؟ خدا در روز قیامت میان ما و شما داوری کند.»
هنوز این سخن در دهان او بود که صدای ضجه و غوغا برخاست؛ سرهای شهدا را، که بر نیزه کرده بودند، آوردند. پیشاپیش سرها، سر مطهر حسین حرکت داده میشد. آن سر، تابنده و درخشنده و شبیهترین مردم به رسول خدا بود. محاسن شریفش در سیاهی مانند شبهِ مشکی بود که بن موهای آن به سپیدی میزد؛ زیرا خضاب از عارض آن حضرت جدا شده بود. چهرهاش چون ماه میدرخشید و باد، محاسن شریفش را به چپ و راست حرکت میداد.
چون نگاه زینب به آن سر مبارک افتاد، پیشانی خود را به چوب جلوی محمل کوبید، چنانکه خون از زیر مقنعهاش فرو ریخت و از روی سوز دل، سر مبارک را مخاطب ساخت و اشعاری خواند که بیت نخست آن چنین است:
یا هِلالاً لَمَّا اسْتَتَمَّ كَمالاً
غالَهُ خَسْفُهُ فَاَبْدى غُروبا
ای هلال من به بالای سنان قرآن بخوان
قاری قرآن و قرآن را زبان ! قرآن بخوان
با صدای خود مسخّر کن تمام کوفه را
کوفه را هم کربلا کن ؛ هم چنان قرآن بخوان
گرچه بشکسته جبینت بر سر نی ، سجده کن
گرچه گشته از دهانت خون روان ، قرآن بخوان
تا مگر آوای قرآن تو آرامم کند
بر فراز نیزه ، ای آرام جان قرآن بخوان...
***
خلاصه آنکه فرزندان احمد مختار و جگرگوشههای حیدر را، مانند اسیران کفار همراه با سرهای شهدا، وارد کوفه کردند. زنان کوفی بر بالای بامها رفته بودند تا آنها را تماشا کنند. هنگامی که کاروان را عبور میدادند، زنی از بالای بام فریاد زد: «مِنْ اَىِّ الاُْسارى اَنْتُنَّ؟ شما اسیران کدام سرزمین و کدام قبیلهاید؟» گفتند: «ما اسیران خاندان محمدیم.» آن زن، چون این را شنید، از بام به زیر آمد و هرچه چادر و مقنعه داشت جمع کرد و به آنان بخشید؛ و آنها چادرها را گرفتند و خود را با آن پوشاندند.
مؤلف گوید: عالم جلیلالقدر، مرحوم حاج ملا احمد نراقی، در کتاب «سیف الامه» از «کتاب ارمیای پیغمبر» نقل کرده است که در اخبار مربوط به سیدالشهدا، در فصل چهارم آن چنین آمده است:
«چه شد و چه حادثهای روی داد که رنگ بهترین طلاها تار شد و سنگهای بنای عرش الهی پراکنده گشتند؟ فرزندان بیتالمقدس، که به بهترین طلاها آراسته و از همه مخلوقات شریفتر بودند، مانند سفال کوزهگران پنداشته شدند؛ آنهم در زمانی که حیوانات پستانهای خود را برای شیر دادن به بچههایشان برهنه میکردند. عزیزان من، در میان امتی بیرحم و سنگدل، چون چوب خشک در بیابان گرفتار ماندند و از تشنگی، زبان طفل شیرخوار به کامش چسبید. در چاشتگاهی که کودکان نان میطلبیدند، چون بزرگانشان کشته شده بودند، کسی نبود که به آنها نان دهد. آنان که در سفره عزت پرورش یافته بودند، در سر راهها هلاک شدند؛ پس وای بر غریبیشان! نابودی عزیزان من از نابودی قوم سدوم نیز بزرگتر بود؛ چرا که بر آنان کسی دستدرازی نکرد، اما اینان، با وجود پاکی، عصمت و قداستی که داشتند و از برف سفیدتر، از شیر بیغشتر و از یاقوت درخشانتر بودند، چهرههایشان از شدت مصیبتهای دوران چنان تغییر کرده بود که در کوچهها شناخته نمیشدند؛ زیرا پوستشان به استخوان چسبیده بود.»
نویسنده میگوید: از این بخش از کتاب آسمانی، که ظاهراً اشاره به همین واقعه کوفه دارد، راز سوال آن زن مشخص میشود که پرسید: «مِنْ اَىّ الاُسارى اَنْتُنَ». و الله العالم.
***
شیخ مفید و شیخ طوسی از حذلم بن ستیر روایت کردهاند که گفت: من در ماه محرم سال شصت و یکم هجری وارد کوفه شدم؛ درست در همان زمانی که علی بن الحسین را با زنان اهلبیت به کوفه وارد میکردند و لشکر ابنزیاد دور آنها را گرفته بود. مردم کوفه نیز از خانههای خود برای تماشا بیرون آمده بودند. چون اهلبیت را بر آن شتران بیجهاز و عریان وارد کردند، زنان کوفه به حال آنان دل سوزاندند و شروع به گریه و زاری کردند.
در آن حال، علی بن الحسین را دیدم که از شدت بیماری رنجور و ضعیف شده بود. غل جامعه بر گردنش نهاده و دستهایش را به گردنش زنجیر کرده بودند. آن حضرت با صدایی ضعیف میفرمود: «این زنان بر ما گریه میکنند؛ پس چه کسی ما را کشته است؟!»
در آن هنگام، حضرت زینب آغاز به سخنرانی کرد. به خدا سوگند زنی باحیا، سخنورتر و گویاتر از زینب دختر علی ندیدم؛ چنان سخن میگفت که گویا زبان پدرش امیرالمؤمنین است و کلمات علی از زبان او فرو میریزد. در میان آن شلوغی و اجتماع که از هر سو صدایی بلند بود، با دست اشاره کرد که «خاموش شوید!». در دم، نفسها در سینهها حبس شد و حتی صدای زنگولهها نیز فرو نشست. آنگاه خطبه را آغاز کرد و پس از سپاس پروردگار و درود بر پیامبر اکرم فرمود:
«ای اهل کوفه! ای اهل فریب و پیمانشکنی! آیا بر ما میگریید و ناله سر میدهید؟ اشک چشمانتان هرگز نایستد و نالهتان آرام نگیرد! مَثَل شما، مثل آن زنی است که رشته خود را محکم میتابید و دوباره باز میکرد؛ چرا که شما نیز پیمان ایمان بستید و سپس آن را گسستید و به کفر بازگشتید. در میان شما خصلتی جز لاف زدن، خودپسندی، دشمنی، دروغ، تملقگوییِ کنیزکان و سخنچینیِ دشمنان نیست. مَثَل شما مثل گیاهی است که در مزبله روییده باشد، یا گچی که روی قبری کشیده شده باشد. چه بد توشهای برای آخرت خود ذخیره کردید که خشم خدا را برای خود خریدید و جاودانه در دوزخ ماندگار شدید.
پس از آنکه ما را کشتید، اکنون بر ما میگریید؟ به خدا سوگند که سزاوار گریستنید؛ پس بسیار بگریید و اندک بخندید؛ چرا که دامان خود را به ننگ و عاری ابدی آلودید که لکه آن با هیچ آبی شسته نخواهد شد. چگونه میتوانید خون جگرگوشه خاتم پیامبران، سید جوانان اهل بهشت، پناه نیکوکاران، فریادرس بلاها، نشانه راههای هدایت و سخنگوی حجتهای خود را پاک کنید؟ کسی که در هر حادثه به او پناه میبردید و دین و شریعت را از او میآموختید.
آگاه باشید که گناه بزرگی برای قیامت خود ذخیره کردید؛ پس نابودی بر شما باد و در عذاب نگونسار شوید! تلاشهایتان هدر رفت، دستهایتان بریده باد و پیمانتان زیانبار شد. شما به خشم خدا بازگشتید و خواری و بیچارگی وجودتان را فرا گرفت. وای بر شما! آیا میدانید چه جگری از رسول خدا شکافتید؟ چه خونی از او ریختید و چه زنان باحرمتی از خاندان او را آواره کردید؟ کار بسیار زشت و بزرگی مرتکب شدید که نزدیک است آسمانها از آن بشکافد، زمین دهان باز کند و کوهها فرو ریزند. این کار قبیح و ناپسند شما زمین و آسمان را پر کرده است. آیا شگفتزده شدید که از آسمان خون بارید؟ بیگمان عذاب آخرت بسیار بزرگتر و رسواکنندهتر خواهد بود. پس به این مهلتی که یافتهاید دلخوش و مغرور نباشید؛ چرا که خداوند در مجازات شتاب نمیکند و ترسی ندارد که زمان انتقام بگذرد؛ همانا پروردگار در کمینگاه گناهکاران است.»
راوی گفت: چون آن بانو سکوت کرد، دیدم که مردم کوفه از شنیدن این سخنان حیرتزده گریه میکنند و از اندوه، دستهای خود را به دندان میگزند. پیرمردی را دیدم که اشک چشمانش بر محاسنش جاری بود و میخواند:
كُهُولُهُمْ خَيْرُ الْكُهُولِ وَنَسْلُهُمْ
اِذا عُدَّ نَسْلٌ لايَخيبُ وَلايَخْزى
به روایت صاحب کتاب «احتجاج»، در این هنگام علی بن الحسین فرمود: «ای عمه! خاموشی گزین؛ زندگان باید از گذشتگان عبرت گیرند. سپاس خدای را که تو دانشمندی هستی بدون معلم، و فهمیدهای هستی که رنج درس خواندن نکشیدهای. تو خود میدانی که بیتابی پس از مصیبت سودی ندارد و گریه و ناله، رفتگان را بازنمیگرداند.»
همچنین برای فاطمه دختر امام حسین و امکلثوم نیز دو خطبه نقل شده، که در اینجا گنجایش ذکر آنها نیست.
***
سید بن طاووس، پس از نقل این خطبه، نوشته است: مردم صدا به شیون و نوحه بلند کردند، زنان موهای خود را پریشان ساختند، خاک بر سر ریختند، چهرهها را خراشیدند و بر صورت خود زدند و ناله و فریاد سر دادند. مردان نیز محاسن خود را میکندند و چنان گریستند که هرگز چنین گریهای از مردان و زنان دیده نشده بود.
سپس حضرت سجاد به مردم اشاره کرد که آرام شوند و شروع به خواندن خطبه کرد. او ابتدا خدای یگانه را ستود و بر محمد مصطفی درود فرستاد و سپس فرمود:
«ای مردم! هرکس مرا میشناسد که میشناسد، و هرکس مرا نمیشناسد بداند که من علی، فرزند حسین بن علی بن ابیطالب هستم. من پسر کسی هستم که او را در کنار فرات سر بریدند، بیآنکه خونی از او طلبکار باشند. من پسر کسی هستم که حرمتش را شکستند، اموالش را غارت کردند، خانوادهاش را اسیر نمودند و او را به قتل صبر کشتند؛ و همین افتخار مرا کافی است.
ای مردم! شما را به خدا سوگند میدهم؛ آیا فراموش کردهاید که به پدرم نامه نوشتید و چون دعوت شما را پذیرفت، با او نیرنگ باختید؟ آیا به یاد نمیآورید که با او عهد بستید، بیعت کردید و سپس او را کشتید و رها کردید؟ نابودی بر شما باد برای توشهای که پیش فرستادید! چه زشت است اندیشهای که برای خود پسندیدید. با چه چشمی به رسول خدا نگاه خواهید کرد، آنگاه که به شما بگوید: عترت مرا کشتید، حرمتم را شکستید و از امت من نیستید؟»
چون سخن امام به اینجا رسید، صدای گریه از هر سو بلند شد و مردم به یکدیگر میگفتند: «نابود شدید و خود ندانستید.» حضرت بار دیگر سخن آغاز کرد و فرمود:
«خدا رحمت کند کسی را که نصیحت مرا بپذیرد و وصیتم را در راه خدا، رسول خدا و اهلبیت او حفظ کند؛ چرا که پیروی از رسول خدا شایستهترین کار برای ماست.»
مردم همگی صدا زدند: «ای فرزند رسول خدا! ما همگی فرمانبردار توایم، بر عهد خود ایستادهایم، مطیع امرت هستیم و هرگز از تو رو برنمیتابیم. به هرچه فرمان دهی عمل میکنیم؛ با هرکه بجنگی میجنگیم و با هرکه سازش کنی سازش میکنیم، تا یزید را بازخواست کنیم و انتقام خون شما را از ستمکاران بگیریم.»
حضرت فرمود: «هیهات! ای فریبکاران پیمانشکن که جز مکر خصلتی ندارید! دیگر فریب شما را نمیخورم. آیا میخواهید همان رفتاری را با من داشته باشید که با پدرانم کردید؟ حاشا و کلا! به خدا سوگند هنوز زخمهای شهادت پدرم در جگر و دل ما التیام نیافته است؛ چرا که همین دیروز بود که پدرم همراه با اهلبیتش شهید شدند. هنوز مصیبتهای رسول خدا، پدرم و برادرانم از یادم نرفته و اندوه آنها گلویم را میفشارد. تلخی آن را در دهان و سینهام حس میکنم و غصهاش در مجرای سینهام روان است. خواستهام از شما این است که نه یار ما باشید و نه بار ما.» و سپس فرمود:
رَضينا مِنْكُمْ رَاءْسا بِرَاءْسٍ
فَلا يَوْمٌ لَنا ولايَوْمٌ عَلَيْنا
(یعنی: ما به همین راضی هستیم که کار ما با شما سر به سر شود؛ نه به یاری ما برخیزید و نه به دشمنی
***
مطالعه بخشهای قبلی:
👈 [فصل اول: فرستادن سرهای شهداء و حرکت از کربلا](https://vrgl.ir/cP0p2)
👈 [فصل دوم: کیفیت دفن پیکرهای مطهر شهدای کربلا](https://vrgl.ir/Q7nO8)
منبع: منتهی الامال شیخ عباس قمی
مشاهده گنجینه اشعار مذهبی اهل بیت علیهم السلام
منبع: منتهی ی ما.)