خلاصه خطبهی حضرت زهرا برگرفته از کتاب بیت الاحزان شیخ عباس قمی

پیامبر فرمود: ای فاطمه! اگر تمام پیامبرانی که خدا برانگیخته و تمام فرشتگانی که مقرب درگاه خود گردانده برای هر کینه توزی که حق تو را غصب کرده شفاعت کنند هرگز خداوند او را از آتش دوزخ خارج نمی سازد.
خطبه فدکیه و خطبه ای که برای بانوان مهاحر و انصار خواندند
خطبهی حضرت زهرا وقتی بانوان مهاجر و انصار به عیادتش آمدند
در کتاب احتجاج طبرسی از سُوید بن غفله نقل شده، هنگامی که حضرت فاطمه زهرا در بستر وفات قرار گرفت، زنان مهاجر و انصار به عیادت او آمدند و عرض کردند: ای دختر پیامبر چگونه صبح کردی در مورد این بیماری که داری؟
حضرت فاطمه پس از حمد و ثنای الهی، و درود بر پدرش رسول خدا (مطالبی فرمود که خلاصهاش این است):
فرمود: صبح نمودم که به خدا سوگند دنیای شما را نمیپسندم، و مردهای شما را دشمن دارم، پس از آنکه آنها را با محک آزمایش، شناختم و با آنها دشمن شدم.
چقدر زشت است: کُند شدن شمشیرها بعد از تیزی آنها (نصرت مردان شما از اسلام در آغاز، و سستی آنها در زمان حاضر).
چقدر زشت است: بازیچه انگاشتن امور، بعد از جدیّت (و استقامت مردان شما در آغاز، و بیتفاوتی آنها در زمان حاضر).
چقدر زشت است: که انسان پس از ایمان، از مرز دین خارج گردد.
چقدر بد است: پیروی از هوسهای نفسانی و لغزیدن و به دنبال آن دستخوش عذاب الهی شدن.
چه بسیار زشت است: کیفر سخت الهی برای این گروه که (بر اثر عدم دفاع از حقوق ما) خود را مستحق عذاب همیشگی آخرت نمودند، ناگزیر بار سنگین عذاب را بر گردن آنها افکندم، و ننگ اعمال زشتشان را بر اطراف آنها انداختم، آنها را رها ساختم، و ننگها را مانند لباس بر اندام آنان پوشاندم.
پس از رحمت وسیع خداوند، بریده و دور باد رحمت الهی از آن قومی که به ما ستم نمودند، وای بر آنها که مقام رهبری را از کوههای سطبر و استوار رسالت برگرفتند، و پایههای نبوّت و هدایت و محل نزول جبرئیل را از صاحب حقش محروم نمودند.
آگاه باشید: کردار مردان شما زیانی آشکار است، چرا که آنها از ابوالحسن علی (ع) روی گردانیدند، سوگند به خدا روی گردانی آنها از علی (ع) به این خاطر است که شمشیر علی (ع) در میدانهای نبرد، تیز و کوبنده بود، او باکی از مرگ نداشت و با پنجهی پرتوان خود، دلاوران دشمن را به خاک هلاکت میافکند، به خدا سوگند اگر آنها زمام امور امّت را بدست علی (ع) میدادند، او هر کسی را که از راه
راست منحرف میشد، به راه راست میآورد، و هر کسی را که از حجّت روشن، روی برمیتافت به سوی آن میکشانید، او به گونهای با مدارا مردم را به راه راست سیر میداد که دهان سیرکننده مجروح نشود، و جانش خسته نگردد، و آنها را به آبگاه خوشگوار و فراوان وارد میساخت، آبگاهی که نهرهای آن از آب صاف، لبریز است، و اطراف آن نهرها پاک و پاکیزه است.
آری علی (ع) آنها را در چنین آبگاهی سیراب میکرد، و آشکارا و نهان آنها را نصیحت مینمود، در صورتی که خود آن حضرت، از دنیای آنها بهرهمند نمیشد. مگر به مقدار شربت آبی که تشنگی خود را برطرف سازد، و اندکی غذا که گرسنگی او را رفع کند، اگر او عهدهدار مقام رهبری میشد، انسانهای راستین و دروغین، پارسا و حریص از همدیگر جدا و آشکار میشدند.
وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَاتَّقوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السّماءِ وَ الارْضِ وَلکِنْ کَذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ
: «و اگر مردمی که در شهرها و آبادیها زندگی دارند، ایمان بیاورند و تقوی پیشه کنند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشائیم ولی آنها (حقایق را) تکذیب کردند، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم». (اعراف- 96)
وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤلاءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ
: «و کسانی که از این گروه ظلم کردند، گرفتار کیفر اعمال بد خود خواهند شد و هرگز نمیتوانند از چنگال عذاب الهی بگریزند». (زُمَر- 51)
دگرگونی روزگار را بنگر!... ای کاش میدانستم که این مردم (بیوفا) به چه بنای بلندی تکیه نمودهاند و به چه کسانی متمسّک شدهاند، و به چه خاندانی توهین و ستم کردند، چه راهنمای بدی برگزیدند؟!
آنها بر ما ستم کردند و دست از یاری ما کشیدند، سوگند به خدا شاهپرهای نیرومند را رها کرده و به پرهای مرغان ناتوان چسبیدند، به خاک مالیده باد آن بینیهائی که صاحبانشان گمان میبرند کار نیکو میکنند، ولی تبهکار جاهل هستند.
اَفَمَنْ یَهْدِی اِلَی الْحقِّ اَحَقُّ اَنْ یُتَّبَعَ اَمَّنْ لا یَهِدّیَ اِلَّا اَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ
: «آیا کسی که هدایت به حق میکند، برای پیروی شایستهتر است یا آن کسی که خود هدایت نمیشود، مگر هدایتش کنند، چه میشود شما را؟ چگونه داوری میکنید؟»(یونس- 35)
آگاه باشید! سوگند به جانم این کردار (مردان) شما در رحم زمان بارور شد و سرانجام مدّت حمل به پایان میرسد، و وقت نتیجه به پیش آید، بنابراین با این کردارتان، خون تازه و زهر کشنده بدوشید، هنگام کیفر فرامیرسد آنگاه که گمراهان به سزای خود میرسند، و آیندگان عاقبت پیشینیان را مینگرند... منتظر فتنه و بلا باشید، و خود را برای شمشیرهای برّنده و سلطهی ستمگران و هرج و مرج عمومی آماده سازید که آن ستمگران یاغی اندوختههای شما را چپاول کنند و اندکی برای شما بگذارند، و جمعیت شما را قتل عام نمایند، آنگاه حسرت زیاد میکشید که چرا از خطّ رهبری صحیح منحرف شدهاید؟ و دلهایتان کور شده است.
آیا شما را با اجبار به سوی رهبری صحیح وادار کنیم با اینکه خودتان از پیمودن این راه بیمیل هستید؟.
ابلاغ پیام فاطمه توسط زنان مهاجر و انصار
سُوَیْد بن غفله میگوید: زنان عیادتکننده، سخنان حضرت زهرا را به شوهران و مردان خود رساندند، جمعی از بزرگان مهاجر و انصار برای معذرتخواهی به حضور آن بزرگوار آمدند و عرض کردند: ای سرور زنان جهان! اگر علی زودتر خود را برای مقام خلافت، در معرض قرار میداد، ما با او بیعت میکردیم و به سوی هیچکس عدول نمینمودیم، ولی ابوبکر پیشدستی کرد و ما با او بیعت کردیم (و کار از کار گذشت).
فاطمه (س) به آن عذرتراشان فرمود: «از من دور شوید، دیگر برای شما عذری باقی نمانده، و بعد از تقصیر و کوتاهی، جائی برای عذر نمیماند (شما از آغاز چرا گول خوردید؟ آیا با آنهمه حجّت و دلیل، باز بیراهه رفتن قابل عذر است؟!)
خطبه حضرت فاطمه زهرا در مسجد مشهور به خطبه فدکیه
در کتاب احتجاج طبرسی از عبداللَّه بن حسن نقل شده که او از پدران بزرگوارش نقل کرد، هنگامی که ابوبکر، فدک را ضبط کرد و حضرت زهرا آگاه شد، چادری به سر گرفت و با چند نفر از خدمتکاران و زنان بنیهاشم به مسجد آمد و در حضور ابوبکر و جمعیت مسلمین، خطبهای خواند.
حضرت زهرا لباس بلندی پوشیده بود، و در راه رفتن گوئی پدر بزرگوارش رسول خدا راه میرود، وقتی که وارد مسجد شد، ابوبکر با جمعی از مهاجرین و انصار نشسته بودند، پرده زدند و آن حضرت در پشت پرده قرار گرفت:
همه جمعیت با ناله حضرت زهرا گریه کردند
حضرت زهرا (س)، در این هنگام، آه دردناکی از دل سوزان و دردناکش برکشید، به طوری که همهی جمعیت متأثّر شدند و گریه کردند، و مجلس به صورت عزاداری و سوگواری درآمد و مجلسیان سخت پریشان شدند.سپس فاطمه زهرا مقداری صبر کرد تا جوش و خروش مردم تمام شده آنگاه سخن خود را آغاز کرد.
پس از حمد و ثنای الهی و گواهی به یکتائی خدا و رسالت محمد فرمود:
ای مردم: بدانید که من فاطمه هستم و پدرم محمّد میباشد، و سخن من یکنواخت و از روی حقیقت است و از غلط و نادرستی دور میباشد، و از من هرگز کلام بیجا و عمل بیربط، سر نمیزند:
لَقَدْ جائَکُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنیِنَ رَؤفٌ رَحیمٌ.
: «رسولی از خود شما به سویتان آمد، که رنجهای شما بر او سخت است، و اصرار به هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان، مهربان است». (توبه- 128)
این پیامبر، پدر من است نه پدر یکی از زنهای شما، و این پیغمبر برادر و پسر عموی علی بن ابیطالب است، نه برادر یکی از رجال شما، پدر من همان شخصی است که شما را از زشتیها و اعمال و عقائد باطل برگردانید. پدر من مردم را به مواعظ نیک و پندهای لطیف، با برهان و حکمت به سوی خداوند دعوت نمود، و او همان کسی است که با رفتار و کردار مشرکان، مخالفت نمود، و آنچنان بیخ گلوی آنان را فشرده، و شمشیر در بالای سر آنها نگه داشت که بناچار تسلیم شدند، پدرم بتها را شکست و دشمنان حق، و معاندین را سرکوب نمود، و...
شجاعت امام علی در جنگها
و هرگاه که قدرتی از لشکرهای شیطان جلوه میکرد، و یا فردی از مشرکین، دهان بغض و عداوت میگشود، پیامبر برادر خود علی بن ابیطالب را برای مقابله و دفع دشمن میفرستاد، و علی میرفت و مأموریت خود را انجام میداد و بدون نتیجه از میدان، برنمیگشت، او بال و پر دشمن را زیر پای خود میگذاشت، و شعلههای آتش مخالفین را، با شمشیرش خاموش مینمود، و رنجها را مخلصانه برای خدا تحمّل میکرد، و برای اجرای فرمان خدا نهایت کوشش را مینمود، او نزدیکترین انسانها به رسول خدا بود، او در میان دوستان خدا، عظمت ویژهای داشت، او آستین را بالا زده و با کمال خلوص در راه جهاد و انجام وظیفه تلاش میکرد.
ولی شما در فکر عیش و نوش خود بودید، و همواره در انتظار آن بودید که حوادث بد و ناگوار شامل حال ما خانواده گردد، و شما هنگام پیشروی صفوف دشمن، عقبنشینی میکردید، و از میدان فرار می کردید.
انتقاد از بی وفائی مردم
ای مردم! خداوند متعال پیامبر خود را از این جهان فانی به سرای جاودانی که محل نزول پیامبران و آخرین محل برگزیدگان خود بود، رحلت داد، و کینههای اندرونی شما آشکار گشت، و لباس دین و شریعت را که به صورت پوشیده بودید، کهنه و پاره نمودید و مخالفین که در گوشهها خزیده بودند، بال و پر زدند، صدای هواداران باطل شنیده شد و آشکار گشت، و آواز شیطان بلند شد، و منافقین ندای او را اجابت کردند، مردم هواپرست و گمراه راههای ضلالت و خلاف و فتنهانگیزی را پیش گرفته و به دنبال شیطان دویدند.
براستی چقدر زود، وفای خود را از دست دادید، و چقدر زود، حرص و طمع شما آشکار شد، هنوز جراحت دلهای ما التیام نیافته بود، و هنوز جنازهی رسول اکرم روی زمین بود، و از مقابل چشمهای ما محو نشده بود که به کارهای ناپسند خودتان اقدام کردید، و با نهایت شتاب، آنچه را که شایسته نبود، انجام دادید، عجیب اینکه خیال میکنید که این شتابزدگی در امور به خاطر جلوگیری از فتنه است.
اَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لِمُحِیطَةٌ بِالْکافِرینَ:
«آگاه باشید که این مردم، در فتنه و آشوب، سقوط کردند و دوزخ، فراگیرندهی کافران است».
این حرکات از شما دور است، و جای بسی تعجب است که چگونه دروغ میگوئید؟ مگر قرآن مجید در میان شما نیست، قرآنی که دستوراتش روشن، و حقایقش آشکار است، و امر و نهی آن صریح میباشد، آیا کلام خدا را پشت سرانداختید؟ آیا برخلاف حکم خدا فتوا میدهید؟ آیا از کلام خدا اعراض کردهاید؟، و چه دگرگونی بدی را ستمگران مرتکب شدند:
وَ مَنْ یَبْتَغ غَیْرَ الاِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ.
: «و کسی که غیر از اسلام، آئینی برای خود انتخاب کند، از او پذیرفته نخواهد شد، و در آخرت از زیانکاران است» (آلعمران- 85)
شما آنقدر صبر نکردید که بحران و وجوش این مصیبت، پائین آید، و خروش آن آرام گردد، و با عجله به دامن زدن و برافروختن آتش فتنه شروع کردید، و شعلههای اخلال و افساد مردم را تقویت نمودید، و دعوت شیطان را اجابت کرده و گمراه شدید،و انوار آئین حق را خاموش ساختید، و احکام و سنن پیامبر را ترک کردید، و با بهانههای سُست، مقاصد شوم خود را اجرا کردید، و در حقیقت به خانوادهی پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت او خیانت و ظلم نمودید.
و ما در مقابل تیزی کاردهای شما، صبر و تحمل میکنیم، و در برابر شماتتها و طعنههای شما، بردباری مینمائیم.
استدلال حضرت فاطمه زهرا دربارهی فدک
شما خیال میکنید که ما هیچگونه ارثی از رسول خدا
نداریم، آیا از احکام جاهلیت پیروی میکنید؟
اَفَحُکْمَ الْجاهِلِیّةِ یتبْغُون وَ مَنْ اَحْسَنْ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ.
: «آیا آنها حکم جاهلیت را (از تو) میخواهند، و چه کسی برای افراد با ایمان بهتر از خدا حکم میکند؟!» (مائده- 50)
آیا نمیفهمید، آیا تردید دارید که من دختر پیغمبر هستم؟ با اینکه چون آفتاب روشن است که من دختر پیامبرم، ای مسلمانان! آیا رواست که من از ارث خود محروم گردم؟
ای پسر ابوقحافه! آیا در قرآن مجید است که تو از پدرت ارث ببری، ولی به عقیدهی تو من نباید از پدرم ارث ببرم.
لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً فَریّاً: «کار بسیار عجیب و بدی انجام دادی» (مریم- 27)
آیا عمداً کتاب خدا را ترک کرده، و احکام آسمانی را پشت سر انداختی؟ آنجا که خداوند میفرماید:
وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ: «و سلیمان از داود، ارث برد» (نحل- 16) و در داستان حضرت یحیی بن زکریا، از قول زکریّا میفرماید:
فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیّاً یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ.
«تو به قدرتت، جانشینی به من ببخش که وارث من و آل یعقوب باشد» (مریم- 5 و 6).
و نیز میفرماید:
وَ اوُلوا الْاَرحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ.
«و خویشاوندان، نسبت به یکدیگر (از دیگران) در احکامی که خدا مقرّر داشته سزاوارترند». (انفال- 75)
و میفرماید:
یُوصِیکُمْ اللَّه فِی اَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَیَیْنِ.
«خداوند به شما دربارهی فرزندانتان سفارش میکند که (از میراث) برای پسر به اندازهی سهم دو دختر باشد». (نساء- 12)
و میفرماید:
اِنْ تَرَکَ خَیْراً اَلْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْاَقْرَبِینَ بِالْمَعرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقینَ.
«اگر ثروتی از خود بجای گذاشت، وصیّت به پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته کند، این حقی است بر پرهیزکاران». (بقره- 180)
شما گمان میبرید که از برای من حظّ و نصیبی (از ارث پدر) نیست و نباید از پدرم ارث ببرم، و قرابتی بین ما وجود ندارد.
آیا خداوند متعال در این آیات شریفه، همهی مردم را بطور عموم در نظر گرفته است، و همهی طبقات مشمول این آیات نیستند؟، و پدرم از عمومیّت این آیات، خارج است؟ آیا من و پدرم از افراد یک امّت و آئین نیستیم؟ آیا شما در تشخیص عموم و خصوص و دلالت آیات قرآن، از پدرم و پسر عمویم آگاهترید.
امروز چنین کنید، ولی فردای قیامت، خدای بزرگ بین ما و شما داوری میکند، در آن روز پیشوای ما پیامبر (ص) است، و در آن وعدهگاه، اهل باطل در خسران عظیمی قرار گرفتهاند ولی پشیمانی آنها هیچگونه سودی به حالشان نخواهد داشت.
وَلِکُلِّ نَبَاءٍ مُسْتَقَرٌّ: «هر خبری (که خداوند به شما داده، سرانجام) قرارگاهی دارد». (انعام- 67)
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ.
«بزودی خواهید دانست، چه کسی عذاب خوارکننده به سراغش خواهد آمد و مجازات جاودان بر او وارد خواهد شد». (هود- 39)
انتقاد شدید حضرت فاطمه زهرا از انصار
سپس حضرت فاطمه متوجّه انصار (مسلمین مدینه) شد و فرمود:
یا مَعْشَرَ الْفُتْیَةِ وَ اَعْضادَ الْمِلّةِ وَ اَنْصارَ الْاِسْلامِ، ما هذِهِ الْغَمِیزَةِ فِی حَقِّی...
«ای گروه جوانمردان! و پشتیبانان دین، و یاوران اسلام، این چه ضعف و سستی است که دربارهی من مرتکب میشوید که به دادخواهی من جواب نمیدهید؟! مگر پدرم رسول خدا (ص) نفرمود که: حقوق پدران را دربارهی فرزندانشان رعایت کنید، چه زود تغییر کردید؟ و از ادای حقوق پدران را دربارهی فرزندانشان رعایت کنید، چه زود تغییر کردید؟ و از ادای حقوق سر برتافتید، با آنکه قدرت و نیرو دارید، و برای شما آسان است که از حق من دفاع کنید، حضرت محمد تازه رحلت کرده و شما دین او را به همین زودی از بین بردید، سوگند به خدا مرگ او مصیبت بزرگی بود که آثارش همه جا را فراگرفته، و رخنه و شکاف بزرگی ایجاد کرد و کسی نیست که این شکاف را مسدود کند...».
آگاه باشید! گفتنی ها را گفتم، با آنکه یقین دارم که ذلّت و خواری، شما را فراگرفته و سودی ندارد، ولی چه کنم که اندوه دل طغیان کرد و خشم بالا گرفت، سینهام تنگ شد و آنچه را در دل داشتم جهت اتمام حجت برای شما بیان کردم، آری شما آنچه میخواستید به چنگ آوردید و بر مرکب مُراد خود سوار شدید و آن را رام خود گردانیدید، امّا ننگ و عار حقکُشی برای شما باقی ماند و داغ و علامت آن بر پیشانی شما نقش بست که تا پایان جهان، محو نخواهد گردید، و در آخرت نیز آتش عذابی که بر دلها اثر میکند و آنها را میگُدازد، گریبانگیر شما خواهد بود و این روزها بر من هم میگذرد و تحمّلش برایم آسان است، که خدا ناظر حال من و کردار شما است.
وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا اَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ: «و بزودی آنها که ستم کردند میدانند که بازگشت آنها به کجاست!». (شعراء- 227)
من دختر پیامبر هستم که شما را از عذاب شدید سرپیچی از فرمان حق، برحذر داشت.
مکر و حیله ابوبکر در جواب خطبه حضرت فاطمه زهرا
وقتی که سخنان فاطمه (س) به اینجا رسید، ابوبکر در مقام پاسخ برآمد و پس از حمد و ثناء چنین گفت:
ای دختر رسول خدا! پدرت رسول خدا نسبت به مؤمنان، مهربان و بزرگوار بود، نسبت به کافران، سخت و خشن بود، رسول خدا از نظر نسبت پدر تو بود، نه پدر زنهای دیگر، و او برادر شوهر تو بود، نه برادر دیگران، پیامبر او (علی) را برای هر کار مهم و بزرگی برگزید و او یاور خوبی برای پیامبر (ص) بود، شما را جز افراد سعادتمند دوست ندارد، و هیچکس جز تیرهبخت با شما دشمنی نکند، شما عترت پاک رسول خدا (ص) هستید و از نیکان و برگزیدگان خدا میباشید، شما راهنمای ما به سوی سعادت هستید و پیشوای ما به سوی بهشت میباشید، و تو ای بهترین زنان و دختر بهترین پیامبران! در گفتار خود راستگو، و در عقل و معرفت، سرآمد دیگران میباشی، کسی حق ترا از تو بازندارد، و در صداقت تو حرفی نخواهد داشت، سوگند به خدا از دستور رسول خدا (ص) بیرون نشدهام و جز به اذن آن حضرت، رفتار نکردهام، و البته آن کسی که از طرف قومی به عنوان بازرس و ناظر، انتخاب میشود، به آن قوم دروغ نمیگوید، من خدا را شاهد میگیرم که از رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود: «ما پیامبران طلا و نقره و زمین و مالی از خود، به ارث نمیگذاریم، و میراث ما علم و حکمت و کتاب و نبوّت است، و آنچه از متاع دنیا از ما باقی بماند، در اختیار آن کسی است که پس از رحلت ما، زمام امور عموم مردم را بدست میگیرد، و او هرگونه که صلاح دانست، در آن تصرّف مینماید».
و من آنچه را که تو (ای فاطمه! از فدک) مطالبه میکنی در راه تهیّه وسائل و اسباب جنگ از اسلحه و چهارپایان به مصرف میرسانم تا مسلمین نیرو و عظمت یابند، و در محاربه و مجاهده و جنگ با کفّار و دشمنان، چیره گردند، و در این فکر، من تنها نیستم بلکه رأی همهی مسلمین است، و ما هرگز نمیخواهیم مطلبی را از تو بپوشانیم و یا چیزی را از دست تو بازدارند، و آنچه من دارم در اختیار تو است، و هرگز دارائی خود را از تو مضایقه نمیکنم، و تو سیّدهی امّت پدر بزرگوارت هستی، و مادر گرامی فرزندان پیامبر (فرزندان حضرت زهرا) میباشی، و ما نمیخواهیم که مال تو را از دست تو بگیریم، و مقام ترا از جهت پدر و فرزندانت، انکار کنیم، حکم و امر تو به آنچه که در دست من است، نافذ میباشد، ولی آیا من میتوانم که با دستورات پدرت رسول خدا (ص) مخالفت نمایم؟!
پاسخ حضرت فاطمه در مقابل مکر ابوبکر
حضرت فاطمه فرمود: سُبْحانَ اللَّه! هرگز رسول خدا (ص) برخلاف کتاب آسمانی (قرآن) سخن نمیگوید، بلکه پیرو قرآن است، آیا شما به نیرنگ و حیلهی خود اتّفاق رأی نمودهاید و برای آن بهانه میتراشید، آیا از سخن دروغ نمیگریزید؟ این نقشههای شما همانند نقشههای منافقین در زمان حیات رسول خدا است، این قرآن است که با صدای رسا و سخن روشن و عادلانه میفرماید:
یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ: «- (زکریّا به خدا عرض کرد به من فرزندی عنایت کن)
که از من و آل یعقوب، ارث ببرد». (مریم- 6)
و میفرماید: وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُد: «و سلیمان از داود، ارث برد». (نمل- 16)
خداوند در کتاب محکم خود، بطور تفصیل و روشن، تمام احکام ارث و فرائض و طبقات وارثین را بیان فرموده است، و به گونه واضح سهمیّهی هر یک از وارثین از زن و مرد را بیان نموده که هیچ موردی برای تردید و اشتباه باقی نمیماند (پس پیروی از قرآن و اسلام شما را بر این کار وانداشته).
بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلی ما تَصِفُونَ:
«بلکه هوسهای نفسانی شما، این کار را برایتان آراسته! من صبر جمیل میکنم و از خداوند در برابر آنچه شما میگوئید، یاری میطلبم». (یوسف- 18)
پاسخ ابوبکر به حضرت فاطمه
ابوبکر در پاسخ گفت:
همانا گفتار خدا و رسولش، صحیح و درست است، و تو ای دختر پیغمبر، راست میگوئی، تو مرکز رحمت و هدایت و حکمت هستی، و تو از ارکان دین و از حجتهای حق میباشی، و من هرگز رأی و سخن تو را طرد نمیکنم ولی این جمعیّت مسلمین در حضور تو نشستهاند، و در این جهت همه متّفق و همرأی هستیم (که فدک در راه عمومی مصرف گردد و اختیارش با ما باشد) و من تنها و مستبد و دشمن نیستم، بلکه رأی من هماهنگ با رأی مردم است.
انتقاد فاطمه از بی وفائی مردم
فاطمه (س) به جمعیّت رو کرد و فرمود: ای گروه مردم! که به سرعت به سوی سخن باطل میشتابید و از کردار زشت، باکی ندارید.
اَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرآنَ اَمْ عَلی قُلُوبٍ اَقْفالُها: «آیا در قرآن تدبّر نمیکنید؟ یا اینکه قفل بر دلها زده شده است». (سورهی محمّد- 24).
کَلّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ: «چنین نیست که آنها خیال میکنند، بلکه دلهایشان زنگار گرفته است». (مطفّفین- 14).
و شما اندیشه بد کردید و اشارهی ناپسند نمودید، و راهنمائی زشت کردید، و معاوضهی بد نمودید، سوگند به خدا چون پرده از مقابل چشمهای شما برداشته شود، منظرهی بسی وحشتناک و سختی مشاهده خواهید کرد!
وَ بَدالَکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَحْتَسِبُونَ: در روز قیامت از طرف پروردگار شما، اعمال شما آشکار شود که هرگز گمان نمیبردید! [80] .
وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُون: «در آن روز باطلگرایان در خسران هستند». (غافر- 78) [81
سخنان جسورانهی ابوبکر بعد از خطبهی فاطمه
دانشمند معروف اهل تسنّن ابن ابیالحدید در راستای اخبار فدک، از کتاب «السّقیفه» تألیف احمد بن عبدالعزیز جوهری (یکی از علمای اهل تسنّن) نقل میکند: وقتی که ابوبکر خطبهی فاطمه را پیرامون، فدک شنید، سخنان فاطمه برای او بسیار سنگین و رنجآور گردید، و در حضور جمعیّت، بالای منبر رفت و گفت:
«ای مردم!» این چه وضعی است؟ شما چرا به هر سخنی گوش فرامیدهید، این آرزوها در عهد رسول خدا (ص) در کجا بود؟ آگاه باشید، هر کسی در این مورد (فدک) چیزی از رسول خدا شنیده بیان کند و هر که حضور داشت، سخن بگوید اِنَّما هُوَ ثَعالَةٌ شَهِیدَةٌ ذَنَبُهُ (از ترجمه این جمله رکیک، پوزش میطلبم) او فتنهانگیزی میکند، او کسی است که میگوید به حالت اوّل (هرج و مرج) برگردیم پس از آنکه پیر شده
است، از افراد ضعیف کمک میطلبد، و زنان را به یاری خود دعوت میکند، همچون زن معروف «اُمّطَحَّال» است که دوستترین خویش آن زن کسی است که دامن آلوده داشته باشد!!، آگاه باشید اگر بخواهم میگویم و اگر بگویم، روشن سازم، ولی اکنون راه خاموشی را پیش گرفتهام!!
سپس ابوبکر به انصار رو کرد و گفت: ای گروه انصار! سخنان دیوانگان شما را شنیدم با اینکه به پیوند با پیامبر سزاوارترین، زیرا پیامبر به میان شما آمد شما به او پناه دادید و او را یاری نمودید، آگاه باشید، من زبان و دستم را به سوی کسی که این مقام را شایسته ما نمیبیند دراز نمیکنم.
سپس از منبر پائین آمد، و فاطمه به خانهی خود بازگشت.
منظور ابوبکر کی بود؟
ابن ابیالحدید میگوید: من این گفتار (جسورانه) ابوبکر را برای نقیب، یحیی بن ابیزید بصری، خواندم و گفتم: ابوبکر در این گفتار به چه کسی اشاره میکند؟ و منظورش کیست؟
گفت: بلکه تصریح میکند.
گفتم: اگر تصریح میکرد، از تو سؤال نمیکردم.
نقیب خندید و گفت: منظورش علی بن ابیطالب (ع) است.
گفتم: همهی این سخنان در مورد علی (ع) است؟
گفت: آری اِنّهُ الْمُلْک یا بُنَیّ: «ای پسر جان، این رسم پادشاهی است که خویش و بیگانه نمیشناسد!»
گفتم: انصار در این مورد چه گفتند؟
گفت: از علی (ع) یاد کردند (و حق را با علی دانستند) ابوبکر از سخن آنها هراسان شد و آنها را از چنین سخنانی نهی کرد.
از واژههای گفتار ابوبکر، از نقیب پرسیدم و او معنی آنها را برایم بیان کرد.
نیز ابن ابیالحدید از کتاب «السّقیفه جوهری» نقل میکند:
حضرت فاطمه (س) به ابوبکر فرمود: «اُمّایمن» (بانوی ارجمند و عالیقدر صدر اسلام) «گواهی میدهد که رسول خدا (ص) فدک را به من بخشید».
ابوبکر عرض کرد: ای دختر رسول خدا، سوگند به خدا، خداوند چیزی را نیافریده که در نزد من محبوبتر از پدرت رسول خدا (ص) باشد، من دوست داشتم که روز رحلت آن حضرت، آسمان بر زمین خراب گردد!! سوگند به خدا اگر عایشه فقیر گردد در نزد من بهتر از آن است که تو فقیر گردی، آیا مرا این گونه مینگری که حق هر سیاه و سرخی را بدهم ولی در دادن حق تو، به تو ظلم کنم؟! با اینکه دختر رسول خدا (ص) هستی (ولی بدان) که این ملک (فدک) ملک شخصی پیامبر (ص) نبود، بلکه از اموال مسلمین بود و پیامبر (ص) با این مال، افراد را به میدان جهاد میفرستاد، و یا در راه خدا و مصالح عموم انفاق مینموده بعد از پیامبر (ص) زمام امور بدست من افتاده و سرپرست این اموال من هستم.
فاطمه (س) فرمود: «به خدا سوگند بعد از این، هرگز با تو سخن نمیگویم».
ابوبکر گفت: بخدا سوگند من هرگز از تو دوری نمیکنم.
فاطمه (س) فرمود: سوگند به خدا، ترا نفرین میکنم.
و هنگامی که فاطمه (س) در بستر وفات قرار گرفت، وصیت کرد که ابوبکر بر جنازهی او نماز نخواند.
نخستین گواهی باطل در اسلام
در کتاب اختصاص (شیخ مفید) نقل شده: عبداللَّه بن سنان گفت امام صادق فرمود: هنگامی که رسول خدا رحلت کرد، و ابوبکر به جای او نشست، برای وکیل فاطمه (س) در فدک، پیام فرستاد و او را از فدک بیرون کرد.
فاطمه (س) نزد ابوبکر آمد و فرمود: «ای ابوبکر! تو ادّعا میکنی که جانشین پدرم هستی و بجای او نشستهای، در عین حال مأمور خود را فرستادهای که وکیل مرا از فدک بیرون کند، با اینکه میدانی که رسول خدا فدک را به من بخشید، و من برای این موضوع، «شهود» دارم.
ابوبکر گفت: پیامبر، از خود ارث نمیگذارد.
فاطمه به حضور علی مراجعت کرد و سخن ابوبکر را به آن حضرت خبر داد.
حضرت علی به فاطمه زهرا فرمود: نزد ابوبکر برو و به او بگو: تو میپنداری پیامبر، از خود ارث نمیگذارد، با اینکه سلیمان از داود ارث برد، و یحیی از زکریاّ ارث برد ولی من چرا از پدرم ارث نمیبرم؟!
فاطمه (س) نزد ابوبکر رفت و همین مطلب را بیان داشت.
عمر گفت: تو را تعلیم دادهاند و به تو یاد دادهاند که بیائی چنین بگوئی.
فاطمه فرمود: اگر به من تعلیم دادهاند، شوهر و پسر عمویم به من تعلیم داده است.
ابوبکر گفت: عایشه و عمر گواهی میدهند که از رسول خدا (ص) شنیدهاند که فرمود: «پیامبر از خود ارث نمیگذارد».
فاطمه (س) فرمود:
هذا اَوَّل شَهادَةِ زُورٍ شَهِدا بِها فِی الْاِسْلامِ:
«این نخستین گواهی باطل در اسلام است که آن دو نفر گواهی دادهاند».
گواهی علی و ام ایمن
سپس فاطمه فرمود: «فدک، ملکی است که پدرم رسول خدا (ص) آن را به من بخشیده است و من در این مورد «بَیّنه» (دو شاهد عادل) دارم.
ابوبکر گفت: برو شهود خود را بیاور.
فاطمه (س)، اُمّاَیْمَن و علی (ع) را به عنوان شاهد نزد ابوبکر آورد.
ابوبکر به اُمّاَیْمَن گفت: «تو از پیامبر (ص) دربارهی فاطمه (س) چیزی شنیدهای؟»
اُمّاَیْمَن و علی (ع) گفتند: «ما از پیامبر (ص) شنیدهایم که فرمود: فاطمه (س) سرور زنان بهشت است» سپس اُمّاَیْمَنْ گفت: کسی که سرور زنان بهشت باشد، چیزی را که مال خودش نیست، ادّعا نمیکند، و من خودم زنی از زنان اهل بهشت میباشم، چیزی را که از رسول خدا نشنیدهام نمیگویم شنیدهام.
عمر گفت: این حرفها را کنار بگذار، اکنون بگو دربارهی فاطمه چه گواهی میدهی؟
اُمّایمن گفت: من در خانهی فاطمه (س) نشسته بودم، و رسول خدا نیز نشسته بود، در این هنگام جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمّد! برخیز، و با من بیا، خداوند به من امر کرده که با بال خودم حدود فدک را خطکشی کنم، رسول خدا برخاست و با جبرئیل رفت، پس از ساعتی بازگشت، فاطمه (س) گفت: ای پدر، کجا رفته بودی؟
پیامبر (ص) فرمود: «جبرئیل فدک را برای من، با بال خود خطکشی کرد، و حدود آن را مشخّص نمود».
فاطمه (س) گفت: ای پدر! من در فکر نیازهای اقتصادی بعد از تو هستم، فدک را برای تأمین این نیازها به من ببخش.
پیامبر فرمود: «این ملک را در اختیار تو گذاشتم» و فاطمه آن را تصرّف کرد.
اُمّاَیْمَن افزود: آری رسول خدا به من فرمود: گواهی بده، و به علی نیز فرمود: گواهی بده (اکنون گواهی میدهیم).
عمر گفت: تو زن هستی و ما گواهی زن را نمیپذیریم، و امّا گواهی علی (ع) او نیز (چون شوهر فاطمه است) گواهی را به نفع خود سوق میدهد.
فاطمه (س) خشمگین برخاست و متوجّه خدا شد و عرض کرد: «خدایا این دو نفر به دختر پیغمبر تو ظلم کردند و حق او را گرفتند، آنها را سخت مجازات کن»، سپس از نزد ابوبکر بیرون آمد.
حضرت علی (ع) فاطمه (س) را بر مرکبی سوار کرد که بر پشت آن مرکب پارچهای افکند که ریشههای اطراف آن آویزان بود، همراه فاطمه (س) تا چهل صبح به در خانه مهاجر و انصار رفتند و آنها را به یاری و حمایت دعوت کردند.
پاره کردن سند رد فدک توسط عمر و جسارت به حضرت فاطمه زهرا
در تعقیب روایت فوق که از امام صادق (ع) نقل شده آمده: حضرت علی به فاطمه فرمود: نزد ابوبکر هنگامی که تنها است برو، چون او نسبت به دیگری نرمخوتر است، به او بگو: «تو ادّعای جانشینی پدرم میکنی، و به جای او نشستهای، اگر به فرض فدک ملک تو باشد، و من آن را از تو بخواهم، لازم است آن را به من برگردانی.» حضرت زهرا نزد ابوبکر رفت و چنین اظهار داشت، ابوبکر گفت: «راست گفتی» آنگاه کاغذی طلبید، و ردّ فدک را در آن نوشت. فاطمه (س) قبالهی ردّ فدک را به دست گرفت و از نزد ابوبکر خارج شد، در مسیر راه، عمر با او ملاقات کرد و پرسید: آن نامه چیست؟ فاطمه (س) فرمود: «این نامه سند ردّ فدک است که ابوبکر برایم نوشته است.» عمر گفت: «آن را به من بده.» فاطمه (س) امتناع ورزید، عمر عصبانی شده به سینه آن حضرت لگد زد، کودک آن حضرت که به آن حامله بود و نامش را محسن (ع) گذاشته بودند، سقط گردید. سپس عمر آن چنان سیلی به صورت زهرا زد که گویی مینگرم که گوشوارهی او شکسته شده است. آنگاه نامهی رد فدک را از حضرت زهرا گرفت و پاره نمود، همین حادثه باعث شد که فاطمه (س) بستری گردید و پس از 75 روز به شهادت رسید، هنگام شهادت به علی (ع) چنین وصیت نمود: «از تو به حق رسول خدا (ص) مسئلت مینمایم وقتی از دنیا رفتم، آن دو نفر (ابوبکر و عمر) بر جنازهام حاضر نشوند، و بر جنازهام نماز نخوانند.» علی (ع) فرمود: «به وصیت تو عمل میکنم.» وقتی که فاطمه (س) از دنیا رفت، علی شبانه او را در خانهاش به خاک سپرد...
سیرهنویسان نقل میکنند در جریان جنگ بدر (که در سال دوّم هجرت واقع شد) «ابوالعاص بن ربیع» خواهرزادهی خدیجه (س) و شوهر زینب دختر رسول خدا (ص) در این جنگ، جزء لشکر کفّار بود، و اتفّاقاً اسیر مسلمانان گردید و پس از جنگ او را به مدینه آوردند.
وقتی که مردم مکّه، با دادن فِدیه (پول یا متاع برای خریداری اسیر) اسیران خود را آزاد میکردند، زینب دختر پیامبر (ص) که در مکّه بود، برای آزادی شوهرش ابوالعاص، فِدیهای که عبارت بود از مقداری کالا و یک گردنبند، به مدینه فرستاد، این گردنبند یادگار حضرت خدیجه بود که در شب عروسی به دخترش زینب داده بود،
وقتی که پیامبر (ص) آن گردنبند را دید، سخت متأثّر شد، و به مسلمانان فرمود: اگر اجازه بدهید، ابوالعاص را آزاد کنیم، و فدیهی گردنبند را نیز برگردانیم.
مسلمین عرض کردند: «جان و مال ما به قربان تو ای پیامبر، قطعاً اجازه میدهیم».
پیامبر ابوالعاص را بدون فِدیه آزاد کرد، و آن گردنبند را همراه او به مکّه برای زینب فرستاد.
دانشمند اهل تسنّن، ابن ابیالحدید میگوید: من این حدیث را برای استاد ابوجعفر یحیی بن ابیزید نقیب خواندم، به من گفت: مگر عمر و ابوبکر در آن محضر حاضر نبودند و این جریان را از پیامبر مشاهده نکردند تا این درس مهربانی را بیاموزند و با احسان و مهربانی خود و دادن فدک، قلب فاطمه را شاد و خشنود سازند، به این ترتیب که از مسلمانان بخواهند تا فدک را به فاطمه ببخشند (چنانکه پیغمبر از مسلمانان خواست تا فِدیهی گردنبند را به زینب ببخشند) آیا مقام فاطمه در نزد رسول خدا از مقام خواهرش زینب کمتر بود؟ با اینکه فاطمه سرور زنان دو جهان بود، البتّه این بخشش در صورتی بود که ثابت نشود که فدک ملک موروثی فاطمه است و یا پیامبر آنرا به فاطمه بخشیده است.
ابن ابیالحدید میگوید: به استاد، نقیب ابوجعفر گفتم: به موجب روایتی که ابوبکر نقل کرده، فدک حقّی از حقوق مسلمین بود، بنابراین برای ابوبکر جایز نبود که آن را از مسلمین بگیرد و به فاطمه (س) بدهد.
ابوجعفر نقیب جواب داد: «فدیهی ابوالعاص نیز جزء حقوق مسلمانان شده بود، در عین حال رسول خدا آن را از آنها گرفت و به زینب برگردانید!»
گفتم: رسول خدا صاحب شریعت بود، و بالای حکم او حکمی نبود، ولی ابوبکر چنین موقعیّتی نداشت.
در پاسخ گفت: آیا ابوبکر نمیتوانست که از مسلمین بخواهد تا فدک را به فاطمه ببخشند، چنانکه پیامبر از مسلمین خواست که فدیه را به زینب همسر ابوالعاص ببخشند؟!
آیا اگر ابوبکر به مسلمانان میگفت: ای مسلمین! این فاطمه دختر پیامبر شما است، آمده تا این چند نخله خرما (در فدک) را مطالبه میکند، آیا راضی و مایل هستید آن را به فاطمه بدهیم؟!»
آیا مسلمین جواب منفی به ابوبکر میدادند؟ نه هرگز.
گفتم: اتفّاقاً قاضی القضاة ابوالحسن عبدالجبّار بن احمد نیز چنین گفته است.
نقیب گفت: حقیقت این است که آن دو نفر (ابوبکر و عمر) از روی جوانمردی و خلق نیک با فاطمه رفتار نکردند، گرچه مطابق دین، کار درستی انجام دادند!
بخش اول شرح شهادت حضرت زهرا بیت الاحزان
بخش دوم شرح شهادت حضرت زهرا بیت الاحزان
لیست خطبه ها
کانال شعر اهل بیت ایتا و هدایت بسوی گفتار پاک اشعار ثارالله ۷۳