
با کاروان نیزه سفر می کنم پدر
با طعنه های حرمله سر می کنم پدر
شهادت سه ساله اباعبدالله الحسین علیهالسلام در خرابه شام؛ بازخوانی یک واقعه تاریخی
در صفحات تاریخ اسلام، نامهایی میدرخشند که اگرچه در کتب کهن با اوصافی همچون «فاطمه صغری» (فاطمه کوچک) یاد شده، دختر امام حسین علیهالسلام است که در فاجعه شام، پس از تحمل مصائب عظیم اسارت، به شهادت رسید. در این نوشتار، بر اساس مستندات کهن، این واقعه تاریخی را بازخوانی میکنیم.
۱. نام، نسب و حضور در کربلا
در منابع تاریخی، برای امام حسین علیهالسلام دختران متعددی ذکر شده است. اگرچه در برخی منابع نام ایشان «رقیه» و در برخی دیگر «فاطمه صغری» آمده است، اما وجود دختری خردسال که در شام به شهادت رسیده، مورد اتفاق بسیاری از مورخان است. مادر ایشان «اماسحاق» بود که پس از درگذشت زودهنگامش، حضرت زینب علیهاالسلام سرپرستی و تربیت این یادگار برادر را بر عهده گرفتند. از همین رو، الفتی عمیق و جانسوز میان ایشان و عمه بزرگوارشان وجود داشت.
نام حضرت رقیه سلاماللهعلیها به معنای «بالا رفتن» و «ترقی» دانسته شده است. نیز برخی احتمال دادهاند که «رقیه» لقب ایشان بوده و نام اصلی آن حضرت «فاطمه» بوده باشد.
در برخی نقلهای متأخر، ولادت حضرت رقیه سلاماللهعلیها را ۱۷ یا ۲۳ شعبان دانستهاند؛ اگرچه این تاریخها در منابع اولیه بهطور قطعی نیامده است. همچنین بنابر قول مشهور، ولادت ایشان حدود سال ۵۷ هجری قمری و شهادتشان روز پنجم صفر بوده است.
در مصادر معتبر شیعی، نام ایشان به صراحت ذکر شده است. برای نمونه، در کتاب «اللهوف» تألیف سید بن طاووس، آمده است که امام حسین علیهالسلام در شب عاشورا هنگام وداع، ایشان را اینگونه خطاب کردند:
> «یا أُختاه، یا أُمَّ کُلثوم، وَ أنتِ یا زَینَب، وَ أنتِ یا رُقَیَّة، وَ أنتِ یا فاطِمَة، وَ أنتِ یا رُباب، اُنظُرنَ إذا قُتِلتُ فَلا تَشقُقنَ عَلَیَّ جَیباً وَ لا تَخْمِشنَ عَلَیَّ وَجْهاً...»
ترجمه: «ای خواهرم، ای ام کلثوم، و تو ای زینب، و تو ای رقیه، و تو ای فاطمه و تو ای رباب! به یاد داشته باشید هنگامی که من کشته شدم، برای من گریبان چاک نزنید و صورت نخراشید و سخنی ناروا مگویید.»
همچنین در مقتل منسوب به ابن مخنف، امام حسین علیهالسلام در لحظات واپسین، ندا سر دادند:
> «ثُمَّ نادی: یا ام کلثوم و یا سکینه و یا رقیه و یا عاتکه و یا زینب یا اهل بیتی علیکن منی السلام»
ترجمه: «سپس ندا داد: ای ام کلثوم، ای سکینه، ای رقیه، ای عاتکه و ای زینب! ای اهل بیت من، بر همگی شما از سوی من سلام باد.»
۲. واقعه خرابه شام (روایت کامل)
متقنترین و مشهورترین روایت مربوط به کیفیت شهادت ایشان، در کتاب «کامل بهایی» نقل شده و در آثار متأخر همچون «دمع السجوم» (ترجمه نفس المهموم) بسط یافته است. متن زیر، روایتی است که با رعایت امانتداری از کتب کهن استخراج شده است:
زنان خاندان نبوت در حالت اسیری در خرابه شام بودند و شهادت پدران را از فرزندان خردسال پنهان میداشتند و میگفتند: «پدرانتان به سفر رفتهاند». و چنین بود تا یزید آنان را به سرای خویش در آورد و حسین علیهالسلام را دختركی خردسال بود چهارساله؛ شبی از خواب برخاست سخت پریشان و گفت: «پدرم کجاست؟ که من اکنون او را دیدم». چون زنان این سخن بشنیدند بگریدند و کودکان دیگر هم و شیون برخاست.
یزید ملعون از صدای گریه و شیون بیدار شد و پرسید: «چه خبر است؟». تفحص کردند و قضیه بازگفتند. یزید گفت: «سر پدرش را نزد او ببرید».
پس سر مطهر را آوردند و در دامن او نهادند. آن دخترك پرسید: «این چیست؟». گفتند: «سر پدر تو است».
آن دخترك، سر را از طشت برداشت و در دامن نهاد و با پدر سخن گفت. در روایات مفصلتر، این گفتگو چنین ثبت شده است که آن عزیز، خطاب به سر مبارک پدر چنین گفت
> «مَنْ ذَا الَّذی اَیْتَمَنی عَلی صِغَرِ سِنّی؟»
> ترجمه: چه کسی مرا در خردسالی یتیم کرد؟
> «مَنْ ذَا الَّذی خَضَبَ شَیْبَکَ بِدِمائِکَ؟»
> ترجمه: چه کسی محاسنت را به خونت رنگین کرد؟
> «مَنْ ذَا الَّذی قَطَعَ وَریدَکَ؟»
> ترجمه: چه کسی رگهای گردنت را برید؟
آنگاه لبهایش را بر لبهای پدر نهاد و گریه سخت کرد، چنانکه بیهوش افتاد. او را حرکت دادند؛ دیدند که مرغ روحش از قفس تن پرواز کرده و به شهادت رسیده است.چون اهلبیت علیهمالسلام این صحنه را بدیدند، صدا به گریه بلند کردند و داغشان تازه شد و هرکس از اهل دمشق بر آن آگاه شد، زن یا مرد، گریان شدند.
---
قطعهای در رثای آن عزیز
بابا خرابه دیدن طفلان خوش آمدی
امشب به سرکشیِ یتیمان خوش آمدی
هجرت ربوده بود ز کف صبر و طاقتم
بر لب رسانده بود مرا جان، خوش آمدی
من میهمان عمه، تو مهمانِ دختری
مهمان برای دیدنِ مهمان خوش آمدی
جسمت کجاست ای گلِ گلزارِ مصطفی؟
با سر برای دیدنِ طفلان خوش آمدی
[برای مشاهده کامل شعر در کانال ایتا کلیک کنید]
۳. باوری به نام «رقیه»
اگرچه در متون کهنِ تاریخی، گاه از او با نامهایی چون «طفله صغیره» یا «فاطمه صغری» یاد شده است، اما میان بسیاری از علما و عارفان این اعتقاد قلبی و ایمانی وجود دارد که نام ایشان در عالم ملکوت و در نزد خداوند و اهلبیت علیهمالسلام «رقیه» است و این نام، رمزی است میان شیعیان و درگاهِ این بانوی کوچک. لذا این نام، صرفاً یک انتساب تاریخی نیست، بلکه حقیقتی است که در باور قلبیِ شیعیان به عنوان نامِ راستینِ این دردانهی اباعبدالله ثبت شده است.
۴. جمعبندی اسناد و منابع
این واقعه جانسوز بر اساس منابع کهن و معتبری روایت شده است که مهمترین آنها عبارتند از:
۱. کامل بهایی: نوشته عمادالدین طبری (قرن هفتم) که قدیمیترین مأخذِ تفصیلی این واقعه است.
۲. دمع السجوم (ترجمه نفس المهموم): که گزارشهای تاریخی را با دقتِ محدثانِ متأخر جمعآوری کرده است.
۳. اللهوف: تألیف سید بن طاووس که به ذکر نام ایشان در حوادث شب عاشورا پرداخته است.
وقتی رُقیّه سلاماللهعلیها با گرسنگی از دنیا رفت_ اشک های حضرت ام کلثوم
حضرت ام کلثوم در مصیبت حضرت رقیه از بقیه زنان بیشتر گریه میکرد
حضرت زینب به ایشان فرمود : ای خواهرم!
بیتابی و گریه ی تو برای چیست؟!
همه ما با رفتن رقیه مصیبت زده ایم
حضرت ام کلثوم گفت : ای خواهر! عصر در کنار رقیه بودم ، کودکان شامی در حالی که به ما نگاه میکردند بخانه باز میگشتند.
رقیه بمن گفت:عمه! این بچهها کجا می روند؟!
به او گفتم: بخانه هایشان میروند.
گفت:عمه! غیر این خرابه پناهگاهی برای ما نیست؟!
سپس گفت : عمه ! گرسنه ام ؛ نانی نزده شما مانده ؟ به او گفتم : نه من هم گرسنه ام
گریه ام برای اوست ؛ در هنگام شب او گرسنه و تشنه از دنیا رفت
ای خواهر !
وقتی یاد سخن او می افتم که گفت : گرسنه ام ؛ اشکهایم جاری و آرام نمیگیرم
مقتلالحسین ع ؛ بحرالعلوم ص ۲۹۶
آنچه در تاریخ به ثبت رسیده، نشاندهنده اوج مظلومیت خاندان پیامبر صلیالله علیه و آله و سلم در شام است. شهادت این دختر خردسال، نقطه عطفی در رسواسازی حکومت اموی بود؛ چرا که حتی صدای گریه و مظلومیتِ او نیز توانست لرزهای بر ارکان حکومتِ یزید بیندازد و حقیقتِ حقانیتِ سیدالشهدا علیهالسلام را برای مردم شام عیانتر سازد.
وعدهای که در خرابه شام محقق شد
«در پایان، برخی از علما و اهل منبر چنین نقل کردهاند که هنگامی که امام حسین علیهالسلام برای رفتن به میدان آماده شدند، حضرت رقیه سلاماللهعلیها پیش آمد و مانع رفتن پدر شد. امام حسین علیهالسلام برای آرامکردن دختر خردسالشان فرمودند: «دخترم، میروم و بازمیگردم.» حضرت رقیه سلاماللهعلیها در خرابه شام، چشمانتظار بازگشت پدر بود و در میان گریه و بیقراری میگفت: «پدرم به من قول داده است که بازگردد.» سرانجام وعده دیدار تحقق یافت و پدر بازگشت؛ اما نه با قامت خود، بلکه با سرِ بریده و خونین...
این غمِ جانکاه، میراثِ تمامِ سالهایی است که بر اهلبیت علیهمالسلام گذشته است. امید آنکه به حرمتِ اشکهای دُردانهی اباعبدالله علیهالسلام، خداوند متعال تعجیل در ظهورِ منتقمِ خونِ حسین علیهالسلام، حضرت بقیهالله الاعظم (ارواحنا فداه) را مقدر فرماید. اللهم عجل لولیک الفرج.»برای مشاهده اشعار منتخب حضرت رقیه در ایتا
کلیک کنید](لینک_اشعار_منتخب_در_ایتا)