
سیف الدین قطز، به هنگام تولد (2 نوامبر 1221 میلادی ) محمود بن مودود بن خوارزمشاه نام داشت . مادر او، خواهر سلطان جلال الدبن خوارزمشاه، آخرین سلطان سلسله خوارزمشاهیان بود .داستان زندگی او، بسیار به داستان یوسف پیامبر شباهت دارد . کسی که از بردگی به شاهی رسید . جالب نیست؟ . به گمانم راست می گویند، که گرگ زاده هر جا و با هر که که باشد، در آخر گرگ اسست .
در گیر و دار جنگ دایی اش با مغولان به دنیا آمد . درست در میان یک آشوب تاریخی!.چنان که سلطنت و تخت اجدادی اش فرو ریخت و ویران شد، همچون دیگر کودکان رعیت به بردگی مغولان در آمد .بی آن که بدانند او خواهر زاده سلطان جلال الدین و شاهزاده است؛ چرا که اگر این راز آشکار می شد، همانجا جان خویش را از دست می داد و این چیزی بود که سرنوشت برای او رقم نزده بود .
با این که در اسارت مغولان کافر بود، بی هیچ ضعفی در برابر مغولان ایستادگی می کرد و این سبب شد که مغولان او را ( قطز) بنامند . در زبان مغولی به معنای سگ شکاری.
او را به همراه دیگر کودکان به دمشق بردند و سر انجام مردی به نام ابن الزعیم او را خرید. محمود با وجود خردسالی و برده بودنش ، توانست دست و پا شکسته لغات عربی، قرآن و آموزش های فقه اسلامی را فرا گیرد . چنان که به سنین نوجوانی رسید،در اسبسواری و استفاده از شمشیر و آلات جنگی مهارت یافت و تقریباً تمامی فنون جنگی را یاد گرفت.
در چنین شرایطی بود که فردی به نام عزالدین ایبک ترکمانی او را خرید . و حالا آیبک که بود؟
عزالدین ایبک ترکمانی:
او نخست از غلامان ملک صالح نجمالدين ايوب بود. او در کنار ملک صالح نجم الدین بزرگ شد و پیشمرگ او شد( کسی که پیش از سلطان یا بزرگی غذا را تست می کند تا در صورت ذهراگین بودن، پیشمرگ سلطان شود). پس از مرگ ملک صالح نجمالدين ايوب، یکی از همسران او به نام شجر الدر، پسر و جا نشین ملک صالح نجمالدين ايوب، تورانشاه را به قتل رساند و خود به تخت نشست لیک حکومت شجر الدر عمری نداشت . چرا که خلیفه وقت(المستعصم بالله) به دربار مصر نامه ای نوشت و گفت:
«اگر در مصر مردی برای حکومت یافت نمی شود، تا خود از بغداد کسی را برای حکومت بفرستم».
و چنین شد که پس از شجر الدر، عزالدین ایبک ترکمانی به حکومت رسید . با این شرط که با شجر الدر ادواج کند.چنان که عزالدین آیبک به حکومت رسید،حکومت ایوبیان در مصر پایان یافت و حکومت مملوکان (بردگان)آغاز شد.
آیبک که از دلاوری، شجاعت و جنگاوری سیف الدین آگاه بود،او را وزیر دست راست و فرمانده خود کرد و این زمینه سازی شد برای به حکومت رسیدن قطز.
پس از چندی، آیبک برای این که از نفوذ شجر الدر در دربار کاهش دهد، تصمیم می گیرد که زن دوم بگیرد ولی هرگز این تصمیم عملی نمی شود . چرا؟ خوب معلوم است . چون چنان که شجر الدر از این موضوع آگاه شد، جان او را گرفت .می فهمی؟ او را کشت!.
او می خواست خود دوباره به تخت بشیند ولی دستش برای همه رو شد و مردم او را به خون خواهی سلطانشان کشتند و این چنین شد که پسر نوجوان آیبک(نور الدین علی) به حکومت رسید.
همزمان با همه اینان، مغولان به بغداد یورش برده بودند و خلیفه عباسی را نابود کرده بودند. هدف بعدی، مصر بود.لشکر مغول به پشت دروازه های مصر رسیده بود و در آنجا اردوگاه زده بود . وزرا و بزرگان به تکاپو افتاده بودند . آنان به دنبال یک ستاره بودند، به دنبال یک قهرمان .
و چه کسی بهتر از قطز؟. نور الدین علی که خود دید توان اداره را ندارد، از سلطنت کناره گیری کرد و سیف الدین قطز با رای بزرگان به سلطنت رسید.
سلطان قطز، نخست اوضاع داخلی را سامان بود . حالا...زمان انتقام او فرا رسیده بود . نامه ای از مغولان به دست او رسید بدین شرح:
"امور را به ما واگذار کنید تا در امان بمانید قبل از اینکه پرده (از قدرت ما) برداشته شود و پشیمان شوید. یقینا درمورد شهرهایی را که ویران ساختیم و مردمانی را که قتل عام کردیم به گوش شما رسیده است. پس چگونه (وبه کجا) فرار میکنید درحالی که ما شما را دنبال می کنیم. شما هرگز از شمشیرهای ما جان سالم به در نخواهید برد... تعداد ما برابر با تعداد ریگزارهاست. کسی که با ما درافتد، پشیمان میگردد. پس خودتان را با دست خودتان به هلاکت نیندازید."
گمان کرده بودند می توانند اراده آن مرد دلاور را متزلزل سازند ولی خیال واحی. او مرگ را برتر از این می دانست که به چنین خفت و خاری ای تن دهد.که او مومن و مسلمانی بود که شهادت در راه الله را بر خواری و خفت در برابر دشمنان دین و انسانیت ترجیح میداد. او با خود اندیشید که در هر صورت، "إحدی الحسنیین" ـ یکی از دو خوبی ـ را بدست خواهد آورد، یا پیروز میشود و یا به درجهی رفیع شهادت نایل میگردد.
او در کودکی ، شکست مغولان را به دست دایی اش دیده بود . با خود گفت چرا من نتوانم؟ من هم از همان خونم.نمایندههای مغولان را حبس کرد و نامهی آنها را پاره نمود و برای بالا بردن روحیهی سربازان و خرد کردن روحیهی مغول، آنها را از دم تیغ گذرانید و آنها را بر دروازه به صلابه کشید.
او به همه مردمانی که از ظلم مغولان به تنگ آمده بودند پیغام فرستاد و خاکستر های حکومت های مسلمان به آتش کشیده شده را به دور خود گرد کرد و از آنان چنان آتشی شعله ور کرد که قلب هر کفاری را می سوزانید.
در صبح روز جمعه، ۲۶ رمضان سال ۶۵۸هـ مصادف با ۱۲۶۰م، دو لشکر در مکانی به نام عین جالوت با هم برخورد کردند و جنگ سختی میان آنها در گرفت.این جنگ ، به نبرد عین الجالوت مشهور است . نخستین شکست مغولان، و آخرین امید مسلمانان.
او در نبرد عین الجالوت پیروز شد و امید و شادمانی را به دل مسلمانان انداخت . ولی فرصت این را نیافت که از سبب این پیروزی شادمان شود،چرا که به سرنوشت دایی اش دچار شد و خیانت گریبان او را نیز گرفت.
او به دست یکی از فرمانهانش به نام ظاهر رکنالدین بیبرس بندقداری به قتل رسید .به دست کسی که در نبرد عین الجالوت، پا با پای او شمشیر زده بود .
عمر سلطنت او بیش از یازده ماه به طول نیانجامید اما خدماتی که در طول این مدت انجام داد و پیروزیهایی که به دست آورد، نام او را در تاریخ جاودانه کرد تا جایی که باعث افتخار مسلمانان گردید و او را الگویی برای زندگی فرزندان خود قرار دادند.
یلدا عبد الله پور
منابع :
۱- عقد الجمان فی تاریخ أهل الزمان لبدر الدین العینی
۲- فوات الوفیات لمحمد بن شاکر الکتبی
۳- سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل والتوالی لالعصامی
۴- أعیان العصر وأعوان النصرللصفدی
۵- سیر اعلام النبلا للذهبی
۶- الوافی بالوفیات للصفدی
۷- نگاهی به تاریخ ایران بعد از اسلام فریدون اسلامنیا