
در هنگام عبور پرتوهای ایکس از بدن، فوتونها با اتمهای بافت برهمکنش میکنند. نوع این برهمکنش به انرژی فوتون و جنس بافت بستگی دارد و مستقیماً بر کیفیت تصویر، کنتراست، دز بیمار و میزان پرتوهای پراکنده اثر میگذارد.
نمودار سهم فرآیندهای تضعیف در بافت نرم (Z مؤثر≈7) نشان میدهد که با افزایش انرژی فوتون، هر یک از این برهمکنشها چگونه تغییر میکنند و کدام فرآیند غالب میشود.
پراکندگی رایلی یک برهمکنش الاستیک است؛ یعنی فوتون پس از برخورد، انرژی خود را تقریباً از دست نمیدهد و تنها مسیر حرکتش اندکی تغییر میکند.
ویژگیهای مهم:
عمدتاً در انرژیهای پایین مشاهده میشود.
سهم آن در تضعیف کل بسیار اندک است.
اگرچه نقش محدودی دارد، اما میتواند مقدار کمی از پراکندگی تصویر را ایجاد کند.
در این فرآیند، فوتون تمام انرژی خود را به یکی از الکترونهای لایه داخلی اتم منتقل کرده و به طور کامل جذب میشود.
این پدیده:
✅ مهمترین عامل ایجاد کنتراست در تصویربرداری با اشعه ایکس است.
✅ احتمال وقوع آن به شدت به عدد اتمی ماده وابسته است (تقریباً متناسب با Z³ تا Z⁴) و با افزایش انرژی فوتون به سرعت کاهش مییابد.
به همین دلیل موادی مانند ید و باریم که عدد اتمی بالایی دارند، برای تولید مواد حاجب بسیار مناسب هستند.
با افزایش انرژی فوتون، اثر فوتوالکتریک کاهش یافته و پراکندگی کامپتون به فرآیند غالب تبدیل میشود.
در این فرآیند:
• فوتون تنها بخشی از انرژی خود را به الکترون منتقل میکند.
• فوتون با انرژی کمتر و زاویهای متفاوت به مسیر خود ادامه میدهد.
در محدوده انرژیهای متداول تصویربرداری پزشکی (تقریباً ۳۰ تا ۱۵۰ keV) کامپتون مهمترین برهمکنش در بافت نرم است.
پیامدهای آن عبارتاند از:
افزایش پرتوهای پراکنده (Scatter Radiation)
کاهش کنتراست تصویر
کاهش نسبت سیگنال به نویز (SNR)
افزایش دز دریافتی کارکنان در اثر پرتوهای پراکنده
به همین دلیل استفاده از Grid، Collimator و انتخاب صحیح انرژی پرتو برای کاهش اثرات کامپتون اهمیت زیادی دارد.
تولید زوج زمانی رخ میدهد که انرژی فوتون از 1.022 MeV بیشتر باشد.
در این فرآیند، فوتون در میدان هسته به یک الکترون و یک پوزیترون تبدیل میشود.
نکته مهم:
این پدیده در انرژیهای مورد استفاده در رادیولوژی تشخیصی رخ نمیدهد و بیشتر در پرتودرمانی و فیزیک انرژیهای بالا اهمیت دارد.
ضریب تضعیف کل برابر مجموع سهم تمام فرآیندهای برهمکنش است و مشخص میکند چه مقدار از پرتو در هنگام عبور از بافت جذب یا پراکنده میشود.
شناخت رفتار این منحنی به متخصصان کمک میکند:
✅ انرژی مناسب تیوب را انتخاب کنند.
✅ کنتراست تصویر را بهینه کنند.
✅ دز بیمار را کاهش دهند.
✅ اثر پرتوهای پراکنده را کنترل کنند.
با افزایش انرژی فوتون، سهم فرآیندهای مختلف تضعیف تغییر میکند:
🔹 در انرژیهای پایین، اثر فوتوالکتریک غالب است و بهترین کنتراست تصویر را ایجاد میکند.
🔹 در محدوده انرژیهای تشخیصی، پراکندگی کامپتون مهمترین فرآیند در بافت نرم است و عامل اصلی کاهش کنتراست و ایجاد نویز محسوب میشود.
🔹 پراکندگی رایلی سهم اندکی در تضعیف دارد.
🔹 تولید زوج تنها در انرژیهای بسیار بالا (بیش از 1.022 MeV) رخ میدهد و در تصویربرداری تشخیصی نقشی ندارد.
درک این نمودار یکی از پایههای مهم فیزیک تصویربرداری پزشکی است و نقش تعیینکنندهای در طراحی تجهیزات، انتخاب انرژی مناسب پرتو و بهبود کیفیت تصاویر رادیولوژی و سیتیاسکن دارد.
Bushberg JT, The Essential Physics of Medical Imaging, 4th Edition.
Johns HE & Cunningham JR,
ICRU Report 85.
NIST X-Ray Mass Attenuation Coefficients.
IAEA Human Health Series – Diagnostic Radiology Physics.