
یکی از مهمترین برهمکنشهای پرتوهای ایکس و گاما با ماده، پراکندگی کامپتون (Compton Scattering) است. این پدیده زمانی رخ میدهد که یک فوتون پرانرژی با یک الکترون تقریباً آزاد برخورد کرده و بخشی از انرژی خود را به آن منتقل میکند.
در نتیجه این برخورد:
✅ فوتون مسیر اولیه خود را تغییر میدهد.
✅ انرژی فوتون کاهش مییابد.
✅ یک الکترون کامپتون از اتم خارج میشود.
در این نمودار، محور افقی زاویه پراکندگی فوتون و محور عمودی احتمال وقوع پراکندگی در هر زاویه را نشان میدهد.
هر منحنی مربوط به فوتونهایی با انرژی اولیه متفاوت است؛ برای مثال ۲۰، ۸۰ و ۱۴۰ keV.
در انرژیهای پایینتر، مانند ۲۰ keV،
بیشترین احتمال این است که فوتون پس از برخورد تنها مقدار کمی از مسیر اولیه خود منحرف شود.
به عبارت دیگر، پراکندگی عمدتاً در زاویههای کوچک اتفاق میافتد و احتمال پراکندگی در زاویههای بزرگ بسیار کم است.
با افزایش انرژی فوتون، توزیع زاویهای پراکندگی گستردهتر میشود.
اگرچه همچنان بیشترین احتمال مربوط به زاویههای کوچک است، اما نسبت به فوتونهای کمانرژی، احتمال وقوع پراکندگی در زاویههای بزرگتر و حتی پراکندگی رو به عقب (Backscatter) افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، فوتونهای پرانرژی میتوانند در دامنه وسیعتری از زوایا پراکنده شوند.
پراکندگی کامپتون یکی از مهمترین عوامل کاهش کیفیت تصاویر رادیولوژی و CT است، زیرا:
🔹 باعث افزایش نویز تصویر میشود.
🔹 کنتراست تصویر را کاهش میدهد.
🔹 اطلاعات ناخواستهای به آشکارساز میرساند.
🔹 دوز دریافتی کارکنان و محیط را از طریق پرتوهای پراکنده افزایش میدهد.
به همین دلیل در سیستمهای تصویربرداری از تجهیزاتی مانند Grid، Collimator و روشهای پردازش تصویر برای کاهش اثر پرتوهای پراکنده استفاده میشود.
پراکندگی کامپتون پدیدهای وابسته به انرژی فوتون است.
هرچه انرژی فوتون بیشتر شود، احتمال پراکندگی در زاویههای بزرگتر افزایش مییابد، هرچند همچنان بیشترین احتمال مربوط به پراکندگی رو به جلو است.
شناخت این رفتار، پایه طراحی بسیاری از تجهیزات تصویربرداری پزشکی، سامانههای آشکارسازی پرتو و روشهای حفاظت پرتویی محسوب میشود.
Bushberg JT, The Essential Physics of Medical Imaging, 4th Edition.
Johns & Cunningham, The Physics of Radiology.
ICRU Report 85.
NIST X-Ray Mass Attenuation Coefficients.
Klein O, Nishina Y. Über die Streuung von Strahlung durch freie Elektronen. Zeitschrift für Physik, 1929.