رادیوگرافی یکی از مهمترین روشهای تصویربرداری پزشکی است که با استفاده از پرتوهای ایکس (X-rays)، ساختارهای داخلی بدن را بدون نیاز به جراحی نمایش میدهد. این فناوری طی بیش از یک قرن، از فیلمهای حساس به اشعه تا سامانههای کاملاً دیجیتال تکامل یافته و امروزه ستون اصلی تصویربرداری پزشکی محسوب میشود.
هنگامی که پرتو ایکس از بدن عبور میکند، هر بافت متناسب با چگالی، ضخامت و عدد اتمی خود مقدار متفاوتی از پرتو را جذب میکند. استخوانها به دلیل چگالی و عدد اتمی مؤثر بالاتر، پرتو بیشتری جذب کرده و در تصویر روشنتر دیده میشوند.
بافتهای نرم جذب کمتری دارند و به صورت خاکستری نمایش داده میشوند.
هوا کمترین جذب را دارد و به رنگ تیره یا سیاه دیده میشود.
همین اختلاف جذب، مبنای تشکیل کنتراست تصویر رادیوگرافی است.
بیش از صد سال، رادیوگرافی بر پایه فیلمهای حساس به اشعه انجام میشد.
در این روش، پرتو ایکس پس از عبور از بیمار به صفحه تقویتکننده (Intensifying Screen) و سپس فیلم رادیوگرافی برخورد میکرد. نور تولیدشده توسط صفحه تقویتکننده باعث ثبت تصویر روی فیلم میشد. پس از آن فیلم طی مراحل ظهور و ثبوت شیمیایی پردازش میگردید.
وابستگی زیاد به کیفیت ظهور شیمیایی
عدم امکان اصلاح تصویر پس از ثبت
دامنه دینامیکی محدود
نیاز به فضای فیزیکی برای بایگانی
زمان نسبتاً طولانی آماده شدن تصویر
در سامانههای DR، فیلم حذف شده و از آشکارسازهای دیجیتال استفاده میشود.
این آشکارسازها بسته به فناوری ساخت، پرتو ایکس را به صورت مستقیم (Direct Conversion) یا غیرمستقیم (Indirect Conversion) به سیگنال الکتریکی تبدیل میکنند. تصویر سپس توسط نرمافزارهای پردازش تصویر اصلاح شده و در نهایت در سامانه PACS ذخیره و قابل مشاهده میشود.
تیوب اشعه ایکس
آشکارساز دیجیتال
ایستگاه کاریِ ثبت دادهها (Acquisition Workstation)
پردازش تصویر (Image Processing)
سامانه بایگانی و تبادل تصویر Picture Archiving and Communication System} (PACS)}
مانیتور پزشکی (Diagnostic Monitor)
Direct Conversion
Amorphous Selenium (a-Se)
پرتو ایکس مستقیماً به بار الکتریکی تبدیل میشود.
Indirect Conversion
Cesium Iodide (CsI)
Gadolinium Oxysulfide (Gadox)
ابتدا پرتو ایکس به نور و سپس نور توسط فتودیودها به سیگنال الکتریکی تبدیل میشود.
کاهش دوز دریافتی
به دلیل حساسیت بالای آشکارسازها، DQE بیشتر و پردازش تصویر.
کیفیت تصویر بهتر
افزایش کنتراست
حذف نویز
تنظیم Window و Level
افزایش وضوح تصویر
سرعت بالا
تصویر در چند ثانیه آماده مشاهده است.
مدیریت دیجیتال تصاویر
از طریق PACS تصاویر ذخیره، آرشیو، بازیابی و بین مراکز درمانی منتقل میشوند.
حذف مواد شیمیایی
عدم نیاز به ظهور و ثبوت فیلم، هزینهها و آلودگی زیستمحیطی را کاهش داده است.
ویژگی فیلمی دیجیتال
ثبت تصویر فیلم آشکارساز دیجیتال
پردازش شیمیایی کامپیوتری
سرعت چند دقیقه چند ثانیه
پردازش تصویر ندارد دارد
آرشیو فیزیکی PACS
دوز بیمار بیشتر کمتر
دامنه دینامیکی محدود وسیع
رادیوگرافی دیجیتال یکی از مهمترین پیشرفتهای فناوری تصویربرداری پزشکی است. جایگزینی فیلم با آشکارسازهای دیجیتال باعث افزایش کیفیت تصویر، کاهش دوز دریافتی بیمار، تسریع روند تشخیص و مدیریت آسان تصاویر شده است. امروزه تقریباً تمامی مراکز تصویربرداری مدرن از سامانههای دیجیتال استفاده میکنند و آشنایی با اصول عملکرد آنها برای دانشجویان، کارشناسان و متخصصان حوزه تصویربرداری پزشکی ضروری است.
منابع علمی
Bushberg JT, The Essential Physics of Medical Imaging, 4th Edition, Wolters Kluwer, 2021.
Bushong SC, Radiologic Science for Technologists, 12th Edition, Elsevier, 2023.
Carlton RR, Adler AM, Principles of Radiographic Imaging, 6th Edition.
IAEA, Radiation Protection in Diagnostic and Interventional Radiology, Safety Reports Series.
ICRP Publication 135 – Diagnostic Reference Levels in Medical Imaging.
Seibert JA, Boone JM. Flat Panel Detectors in Digital Radiography. Radiologic Clinics of North America
