فضای مجازی که تا قبل از همه گیری کرونا، برای مسئولین مسئله و معضل به حساب می آمد. با آمدن این بیماری و تعطیلی مراکز آموزشی، فرهنگی و تجاری به ابزاری ارزشمند برای ارائه خدمات در جامعه تبدیل شده است.
در جامعه ما که به خاطر شرایط تاریخی آن، فناوری و رسانه های جدید به صورت تجمعی ظهور پیدا کرده اند. کمتر فرصت آن بوده که در مورد تأثیرات هریک از آنها برمخاطبان، تحقیق و پژوهش گسترده ای صورت گیرد و این عدم شناخت همواره موجب مقاومت برای پذیرش فناوری و رسانه های جدید بوده است.
وقتی جورج گربنر در اواخر دهه هفتاد میلادی به همراه تعداد دیگری از پژوهشگران مدرسه ارتباطات دانشگاه پنسیلوانیا بااستفاده از تحقیقی در خصوص اثرهای تلویزیون، تئوری کاشت[1] را ارائه داد[2] و در آن بر آثار تدریجی و درازمدت رسانهها به ویژه تلویزیون بر شکلگیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف و مفهوم سازی آنان از واقعیت اجتماعی تأکید کرد[3]. همزمان در ایران، تلویزیون سال های اولیه حضور خود را در برخی از خانه ها تجربه می کرد و تا آن زمان مورد استقبال عموم واقع نشده بود. البته نگاه منفی قشر مذهبی به تلویزیون تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی ادامه پیدا کرد.
به این ترتیب سال ها گذشت تا تلویزیون مورد پذیرش قرار بگیرد. این مقاومت و پس از آن ظهور شبکه های ماهواره ای سبب شد که به جای تحقیق در تأثیر تلویزیون بر مخاطبان فقط به بیان مخاطرات شبکه های ماهواره ای بپردازیم. این روند ادامه پیدا کرد و با حضور و ظهور اینترنت، خانواده ها به تحریم این فناوری و یا رسانه جدید برای فرزندان خود تشویق شدند. روشی که سبب شد تا پدران و مادران نسبت به اینترنت ناآگاه بمانند و نوجوانان و جوانان متولد دهه شصت و هفتاد هم به صورت مخفیانه با این رسانه جدید آشنا شوند.
اما این رویه برای متولدین دهه هشتاد و نود که به نسل هزاره سوم نیز معروف هستند کاملاً متفاوت بود. آنها با جدی نگرفتن فضای مجازی یا بهتر بگوییم شبکه های اجتماعی توسط والدین خود فرصت این را پیدا کردند که به تدریج از سنین کودکی با تمام فنون این رسانه نوین آشنا شوند. به طوری که وقتی کرونا در ایران همه گیرشد، این آنها بودند که به بزرگترها فواید فضای مجازی را آموختند و نه تنها به مجازی شدن آموزش مدارس و دانشگاه ها مقاوت نشان ندادند، بلکه استقبال هم کردند.
با این همه در شرایط پیش آمده، نباید بازنگری مسئولین و شهروندان نسبت به فضای مجازی منجربه بهره برداری شتاب زده از این رسانه نوین شود. بلکه هرگروهی از جامعه در این بازنگری باید اقداماتی را انجام دهد:
1. مسئولین باید کارایی زیرساخت های دولت الکترونیک، آموزش مجازی و نشر محتوای فرهنگی در فضای مجازی را آزموده و به بهبود نقاط ضعف آن بیندیشند.
2. مدارس، دانشگاه ها و رسانه ها باید به آموزش سوادرسانهای برای همه شهروندان جامعه اهتمام ورزند تا آگاهی مخاطبان که بیش از همیشه مصرف کننده محتوای رسانه ای هستند، نسبت به رژیم مصرف رسانهای خود ارتقاء یابد و با نگاه انتقادی به محتوا تولید شده توسط رسانهها توجه کنند.
3. والدین کودکان و نوجوانان باید با دقت بیشتری به استعداد رسانهای فرزندان خود در فضای مجازی بنگرند و آنها را در بهرهبردای از این استعداد هدایت کنند.
4. فعالان رسان های باید به توانایی واستعداد نسل هزاره سوم توجه کرده و با این کاربران فعال شبکه های اجتماعی در تولید محتوا و جریان سازی رسانه ای همکاری کنند.
5. مسئولین وشهروندان باید برای جامعه ای که با گسترش اینترنت اشیاء، واقعیت افزوده و فناوری های حاصل از هوش مصنوعی بیش از همیشه رسانه ای و فناوری محور می شود، آماده شوند.
[1] Cultivation Theory
[2] سورین، ورنر و تانكارد، جیمز؛ نظریههای ارتباطات، علیرضا دهقان، انتشارات دانشگاه تهران، ١٣ ، چاپ سوم،
[3] مهدی زاده، سید محمد(1389). نظریههای رسانه: اندیشههای رایج و دیدگاههای انتقادی. همشهری.