
فرض کنید بعد از سالها، دوباره مقابل درِ خانهای ایستادهاید که زمانی در آن زندگی میکردید. کلید قدیمی دیگر به کار نمیآید. رنگ در عوض شده، زنگ خانه شکل دیگری دارد و شاید حتی نام ساکنان جدید روی پلاک نوشته شده باشد.
اما کافی است برای چند لحظه تصور کنید در باز میشود.
هنوز وارد نشدهاید که بویی آشنا به استقبالتان میآید. ترکیبی از چوب کمدها، پارچه پردهها، غذای ظهر و هوایی که از پنجره نیمهباز وارد اتاق میشد. شاید هیچکدام از این بوها بهتنهایی خاص نباشند، اما کنار هم چیزی را میسازند که بهسختی میتوان برایش نامی پیدا کرد.
بوی خانه.
خانهای که دیگر در آن زندگی نمیکنید، اما انگار بخشی از آن هنوز جایی در حافظه شما باقی مانده است.
عجیب اینجاست که ممکن است شکل دقیق اتاقها را فراموش کرده باشید، اما تصور یک رایحه آشنا، جزئیاتی را به یادتان بیاورد که سالها به آنها فکر نکردهاید.
وقتی درباره یک خانه قدیمی صحبت میکنیم، معمولاً اولین چیزهایی که به ذهن میرسند تصویری هستند: رنگ دیوارها، جای مبلها، نور عصرگاهی یا منظرهای که از پنجره دیده میشد.
اما هر خانه هویت بویایی خودش را هم دارد.
بوی لباسهای تازه شستهشده، چای دمکشیده، کتابهای داخل قفسه، خاک گلدانها یا حتی هوای سردی که زمستانها از لای پنجره وارد میشود.
این بوها الزاماً خوشایند نیستند. بعضی معمولیاند و بعضی شاید در زمان زندگی در آن خانه اصلاً توجه ما را جلب نمیکردند.
بااینحال، وقتی از آن محیط فاصله میگیریم، ممکن است همان جزئیات ساده معنای متفاوتی پیدا کنند.
پژوهشهای روانشناسی درباره حافظه زندگینامهای نشان دادهاند که بوها میتوانند خاطرات شخصی را برانگیزند؛ خاطراتی که گاهی با احساسات قوی و حس بازگشت به گذشته همراه هستند. پژوهش هرز و اسکولار در سال ۲۰۰۲ نیز نقش محرکهای بویایی را در کیفیت عاطفی خاطرات شخصی بررسی کرده است.
البته هر رایحهای لزوماً خاطرهای روشن ایجاد نمیکند. گاهی فقط احساسی مبهم باقی میماند؛ حس آشنایی با چیزی که نمیدانیم دقیقاً از کجا آمده است.
شاید به همین دلیل باشد که توصیف بوی یک خانه قدیمی دشوارتر از توصیف ظاهر آن است.
میتوانیم بگوییم دیوارها سفید بودند، اما چگونه باید توضیح بدهیم هوای آن خانه چه بویی داشت؟
تصور کنید چند نفر که سالها در یک خانه زندگی کردهاند، پس از مدتها دوباره وارد آن شوند.
همه در یک محیط بودهاند، اما آیا خاطرات یکسانی دارند؟
برای یکی، بوی آشپزخانه یادآور صبحهای شلوغ است. برای دیگری، بوی چوب کتابخانه با شبهای آرام گره خورده. نفر سوم شاید بیش از هر چیز بوی باران روی حیاط را به خاطر بیاورد.
اینجاست که تفاوت میان خاطره شخصی و تجربه مشترک آشکار میشود.
تجربه مشترک یعنی آدمها در یک زمان و مکان حضور داشتهاند؛ اما خاطره شخصی حاصل معنایی است که هر فرد به آن تجربه داده است.
حتی اگر دو نفر دقیقاً یک رایحه را احساس کنند، ممکن است واکنش عاطفی متفاوتی داشته باشند. برای یکی نشانه آرامش باشد و برای دیگری یادآور دورهای دشوار.
ما در وطن کالکشن، وقتی به ارتباط رایحه و زندگی روزمره فکر میکنیم، این تفاوت را مهم میدانیم: یک بو میتواند میان آدمها مشترک باشد، بیآنکه معنای یکسانی برای همه داشته باشد.
همین موضوع باعث میشود نتوان برای یک رایحه، معنایی ثابت و همگانی تعیین کرد.
بوی نان تازه برای همه نشانه کودکی نیست. بوی چوب برای همه احساس امنیت نمیآورد. حتی رایحه گلهایی که معمولاً دلپذیر توصیف میشوند، ممکن است برای کسی یادآور یک خداحافظی باشند.
بوها بهتنهایی داستان نمیگویند؛ این زندگی ماست که به آنها معنا میدهد.
ممکن است خانه قدیمی هنوز وجود داشته باشد، اما دیگر شبیه گذشته نباشد.
دیوارها رنگ شدهاند، وسایل تغییر کردهاند و آدمهای دیگری در اتاقها زندگی میکنند. حتی اگر دوباره وارد آن شویم، احتمالاً همان بویی را احساس نمیکنیم که در ذهنمان باقی مانده است.
شاید بخشی از چیزی که دنبالش هستیم، اصلاً در آن ساختمان وجود نداشته باشد.
ما گاهی تصور میکنیم دلتنگ یک مکان هستیم، درحالیکه ممکن است دلتنگ دورهای از زندگی خودمان باشیم؛ زمانی که آدمهای مشخصی کنارمان بودند، نگرانیها شکل دیگری داشتند و روزها با ریتم متفاوتی میگذشتند.
در چنین موقعیتی، یک رایحه آشنا میتواند یادآور چیزی فراتر از محیط فیزیکی باشد.
اما حافظه بازسازیکننده است، نه ضبطی دقیق از گذشته. آنچه به یاد میآوریم، لزوماً نسخه کاملاً وفاداری از تجربه اولیه نیست. پژوهشهای حافظه نیز نشان میدهند که یادآوری میتواند تحت تأثیر احساسات، اطلاعات بعدی و شرایط زمان یادآوری قرار بگیرد.
شاید به همین دلیل، خانهای که در ذهن نگه داشتهایم، گاهی از خانه واقعی آرامتر، گرمتر یا حتی غمگینتر باشد.
و شاید این تفاوت، بخشی طبیعی از معنای خاطره باشد.
در نهایت، همه ما روزی از خانههایی بیرون میآییم که زمانی تصور میکردیم همیشه در آنها خواهیم ماند.
بعضی خانهها فروخته میشوند. بعضی تغییر میکنند. بعضی دیگر برای همیشه از دسترس خارج میشوند.
اما گاهی در خیابانی ناآشنا، پشت پنجره یک کافه یا هنگام عبور از کنار دری نیمهباز، بویی به مشاممان میرسد که برای چند ثانیه همه فاصلهها را از میان برمیدارد.
نه واقعاً به گذشته برگشتهایم و نه آن خانه دوباره خانه ما شده است.
فقط برای لحظهای کوتاه، چیزی را به یاد آوردهایم که فکر میکردیم فراموش شده است.
شاید بعضی خانهها را برای همیشه ترک کنیم، اما بوی آنها دیرتر از ما اسبابکشی میکند.
منابع پژوهشی
Herz, R. S., & Schooler, J. W. (2002). A naturalistic study of autobiographical memories evoked by olfactory and visual cues: Testing the Proustian hypothesis. The American Journal of Psychology, 115(1), 21–32.
Schacter, D. L. (1999). The seven sins of memory: Insights from psychology and cognitive neuroscience. American Psychologist, 54(3), 182–203.