تأملی در تفاوتِ مدرس و استاد، و مرزی که نگاه هنرمندانه را میسازد یا میشکند

«نوشتار زیر نگاهی منتقدانه به فهمِ رایج از هنر است؛ نگاهی که با الهام از رویکردِ عکاسی مفهومی — یعنی تقدمِ ایده بر فرم — شکل گرفته است. اما این نوشتار مدعیِ برتریِ یک مکتب بر مکاتب دیگر نیست؛ میکوشد مرزِ باریکِ میان آموزشِ تکنیک و پرورشِ نگاه را دیدنی کند.»
شاید از خود بپرسیم: آنچه «آموختن هنر» مینامیم، چگونه رخ میدهد؟ آیا فن آموختن و نگاه پروردن یکیاند، یا میانشان فاصلهای هست؟ این نوشتار میکوشد نشان دهد که چگونه یک گفتوگوی سادهٔ روزمره میتواند نگاه هنرمندانه را بالا ببرد یا پایین بیاورد. این را فقط برای هنرجو نمینویسم؛ آنچه پیش میآید میتواند تفاوتِ مدرس و استاد را هم آشکار کند — تفاوتی که در آن، برتریِ یکی بر دیگری مطرح نیست، بلکه نشان میدهد هر دو، اگر در جای خویش باشند، سزاوارِ احتراماند. با این حال، این گفتوگو یادگیرندهٔ هنر را هم در بر میگیرد: کسی که در پیِ هنر است، با کسی که تنها تکنیکی را حفظ کرده، یکی نیست. آن که جوابی آماده در دست دارد، شاید فن را بیاموزد؛ اما آنکه پرسش را با خود میبرد، شاید نگاه را.
ابتدا سکانسی را برایتان تصویر میکنم. اتاقی بزرگ و آکادمیک، شبیه کلاسهای دانشگاه، با نورِ یکدست و سقفی بلند که صدای هر حرکت را کمی بازتاب میدهد. بر دیوارِ روبهرو، وایتبوردی بزرگ با نوشتههایی به هم ریخته از اصطلاحات عکاسی: «عمق میدان»، «نوردهی»، «قانون یک سوم» و چند نمودارِ ساده که با ماژیکِ آبی و قرمز کشیده شدهاند. در بالای اتاق، پشت میزی بزرگ که روی آن چند لنزِ رها شدهاند، فردی نشسته است؛ میانسال، با حالتی آرام و حرفهای، عینکش کمی پایینتر از چشمهایش. کنار او، جوانتری ایستاده و کمی به سمتش خم شده، طوری که صفحهٔ روشنِ تلفن همراهش در زاویهای درست مقابل چشمهای مرد قرار بگیرد. انگشتِ جوان هنوز روی صفحه است، انگار همین لحظه عکس را باز کرده است. مرد که پشت میز نشسته، نگاهش را به تصویر میدوزد، چند لحظه بی آنکه حرفی بزند در آن غرق میشود، سرش را کمی جلو میآورد و در سکوتی کوتاه، با لحنی آرام و آهسته میگوید:
سناریوی اول: چه عکس خوبی گرفتی، آفرین. یادت باشه عکست باید نکته یا وزن یا المانی داشته باشد که بیننده را در نگاه اول به عکس جذب کند. به نظرم برای بهتر دیده شدن تصویرت در میان عکسهای ارسالی به مسابقه و بالا رفتن احتمال برگزیده شدنش،بادکنکِ قلبی که دستِ سوژهات هست را کمی بزرگتر کن تا بیننده در همان نگاه اول، بیشتر روی آن مکث کند.
سناریوی دوم: چه عکس خوبی گرفتی، آفرین. یادت باشه عکست باید نکته یا وزن یا المانی داشته باشد که بیننده را در نگاه اول به عکس جذب کند. به نظرم برای بهتر دیده شدن تصویرت در میان عکسهای ارسالی به مسابقه و بالا رفتن احتمال برگزیده شدنش، باید ببینی چه المانی در تصویرت داری که میتواند این کار را برایت بکند؛ مثلاً رنگِ قرمز یا شکلِ قلبِ بادکنک را بزرگتر کن تا بیننده در همان نگاه اول، بیشتر روی آن مکث کند.
سناریوی سوم: چه عکس خوبی گرفتی، آفرین. یادت باشه عکست باید نکته یا وزن یا المانی داشته باشد که بیننده را در نگاه اول به عکس جذب کند. به نظرم برای بهتر دیده شدن تصویرت در میان عکسهای ارسالی به مسابقه و بالا رفتن احتمال برگزیده شدنش، باید به دنبال المانی تصویری باشی که با ایجاد توجه، مخاطب را با عکست درگیر کند؛ چیزی که احساسش را برانگیزد و او را وادار کند برای درک بهترِ ایدهات بیشتر فکر کند و روی آن مکث بیشتری بکند.
در طرحِ بالا، سه سناریو را عمداً کنار هم گذاشتم تا آن مرزِ بسیار باریک، لغزنده و در عین حال پرتأثیر، دیدنی تر شود؛ مرزی که اگر آن را با خطی ضخیم و مرزبندیای ثابت جایگزین کنیم، خودِ وادی هنر را از دست میدهیم. این سه سناریو، برای هر یک از ما رخ دادهاند یا دستکم میتوانند رخ بدهند. در سناریوی اول، گوینده لقمهای آماده را پیشِ هنرجو میگذارد: «بادکنک را بزرگتر کن.» هنرجو گوینده را «استاد» میپندارد، از اینکه خود را یک قدم به دیده شدن نزدیکتر میبیند شادمان میشود و بیدرنگ دست به کار میشود؛ گفتهٔ استاد را اجرا میکند و احتمالاً تأییدِ استاد نیز در پی میآید. در سناریوی دوم، همان صحنه را داریم، اما گوینده لقمه را کمی دورتر از هنرجو میگذارد: «ببین چه المانی داری… مثلاً رنگِ قرمز یا شکلِ قلب.» هنرجو شاید نخست با کمی دلخوری گوش کند که چرا جوابِ صریح نگرفت، اما پس از اندکی تأمل، با نگاه به قلبِ سرخِ درونِ تصویر، خود را برندهٔ یافتهٔ خویش میپندارد. در سناریوی سوم، گوینده واقعاً لقمهای به هنرجو نمیدهد؛ او را وادار میکند تا برای فهمیدنِ آنچه در دلِ هنر است، تفکری عمیقتر را آغاز کند و خود، مسئله را صورتبندی کند.
اینجا دیگر مسئله، گفتمانِ سادهٔ روزمرهٔ استاد/مدرس و هنرجو نیست؛ صحبت بر سرِ درک و فهمِ ما از هنر، هنرمند، هنرجو و استاد است. ما انسانها بهغریزه همیشه در پیِ راحتترین راه هستیم و وقتی کسی میانبری را به ما نشان میدهد، از یافتهٔ خود شادمان میشویم و او را «استاد» مینامیم. این همان تلهای است که بهراحتی میتواند ما را گرفتار کند — چه در نقشِ هنرجو و چه در نقشِ استاد/مدرس؛ تلهای که در ظاهر به ما اطمینان میدهد «فهمیدیم» یا «فهماندیم»، در حالی که شاید فقط یک دستورِ فنی را رد و بدل کرده باشیم.
آنچه من آن را «تله» مینامم، در ادبیات آموزش هنر نامهای دیگری هم دارد. پائولو فریره، متفکر برزیلی، این وضعیت را «آموزش بانکی» میخواند: مدلی که در آن معلم دانش را همچون سرمایهای به مخزنِ ذهنِ دانشآموز واریز میکند و دانشآموز نیز آن را میپذیرد، حفظ میکند و بازپس میدهد . فریره در مقابلِ این مدل، «آموزش مسئلهمحور» را قرار میدهد؛ آموزشی که در آن دانشآموز بهجای دریافت پاسخِ آماده، خود در صورتبندیِ مسئله و پرسشگری مشارکت میکند . سناریوی اولِ ما دقیقاً مصداقِ همان «واریز کردن» است: استاد/مدرس پاسخ را در دسترسِ هنرجو میگذارد («بادکنک را بزرگتر کن») و هنرجو نیز آن را بیچونوچرا اجرا میکند، بیآنکه نیازی به اندیشیدن دربارهٔ چراییِ آن داشته باشد.
پژوهشهای مربوط به «برنامهٔ درسی پنهان» نیز همین مکانیزم را از زاویهای دیگر تأیید میکنند. برنامهٔ درسی پنهان به ارزشها، نگرشها و رفتارهایی اشاره دارد که به صورت صریح آموزش داده نمیشوند، اما در بافتِ آموزشی بهطور تلویحی آموخته میشوند و بر نگرشِ حرفهای و اخلاقِ عملیِ هنرجو اثر میگذارند . در آموزش هنر، این برنامهٔ پنهان میتواند هنرجو را بهجای جست و جوی نگاهِ شخصی، به سمتِ تولیدِ آنچه سیستم پاداش میدهد — آنچه در مسابقه برنده میشود، آنچه استاد تأیید میکند — سوق دهد. این همان اطمینانِ ظاهری است که در سناریوی اول دیدیم: هنرجو گمان میکند «فهمیده»، در حالی که فقط یاد گرفته است چه چیزی را اجرا کند تا تأیید بگیرد.
به این تله میتوان از زاویهٔ دیگری هم نگاه کرد. جان بالداکینو در تحلیلِ خود از آنچه «سهولتِ کاذبِ هنر» مینامد، هشدار میدهد که آموزش هنر اغلب دچار این خطا میشود که رابطهٔ فرم و معنا را به مکانیزمی سادهٔ دلالت فروکاسته میکند — گویی فرمهای خالی را میتوان با معناهایی از پیشدادهشده پر کرد، مثل اتاقی خالی که فقط باید مبله شود . سناریوی اول دقیقاً همین توهم را میسازد: هنرجو گمان میکند با بزرگتر کردنِ بادکنک، به «معنا» رسیده است، در حالی که فقط یک فرم را دستکاری کرده است. «سهولتِ کاذب» همان لقمهٔ آمادهای است که خوردنش آسان است، اما سیرکننده نیست.
و سرانجام، آن تصورِ رایج که «فقط بزرگسالان — یا استاد — ایده دارند و هنرجو فقط مجری است»، خود یکی از ریشهدارترین شکلهای همین تله است. وقتی فعالیت هنری به دستورالعملهای گامبهگام فروکاسته میشود، هنرجو بهتدریج باور میکند که ایده از آنِ دیگری است و او تنها وظیفهای اجرایی دارد. این باور، درست همان چیزی است که سناریوی سوم میکوشد بشکند: استاد نه با دادنِ ایده، بلکه با وانهادنِ هنرجو در برابر پرسش، به او نشان میدهد که ایده میتواند از دلِ نگاهِ خودش برخیزد. تفاوتِ استاد و مدرس نیز در همینجاست: مدرس ایده را تحویل میدهد تا کار راه بیفتد؛ استاد زمینهای فراهم میکند تا ایده در هنرجو رشد کند — حتی اگر این رشد کند و دشوار باشد.
و اینجاست که باید کمی درنگ کرد. اگر من در نقشِ هنرجو، در پاسخ به پرسشم، فقط انتهای جواب را دریافت کنم و از آن خوشحال شوم، آیا واقعاً میتوانم مطمئن باشم که هنر در شخصیت من شکل گرفته است؟ یا فقط یک جوابِ تکنیکی گرفتهام، نه راه را؟ شادیِ آن لحظه، شادیِ «فهمیدن» نیست؛ شادیِ «راحت شدن» است. و خطر آنجاست که همین راحتی را با فهم اشتباه بگیریم.
و از سوی دیگر — و این پرسش برای ما که تعلیم میدهیم شاید دشوارتر باشد — اگر من در نقشِ تعلیمدهنده تنها یک راهِ تکنیکی را به هنرجو ارائه کنم، آیا هنوز میتوانم خود را «استاد» بنامم؟ یا تنها یک «مدرسِ وارد به کار» هستم؟ این جایگاه دوم، جایگاهی است محترم و ضروری؛ اما آیا همان جایگاهی است که هنر از استاد میطلبد؟ اگر پاسخِ ما به این پرسش «نه» باشد، آنگاه باید بپرسیم: ما در حال پروردنِ هنرجو هستیم، یا در حالِ آموزشِ اجرا؟ و اگر هنرجو تنها اجرا بیاموزد، چه کسی نگاهِ او را خواهد پرورد؟
وحید ثابت
پائیز 1405
با سپاس از دوست و هنرمند گرامیام، جناب آقای «سیاوش اجلالی»، که عکس با اجازه ایشان در این نوشتار استفاده شده است. این عکس در مسابقهٔ سونی، در بخش عکس خلاقه، رتبهٔ اول را کسب کرده است.