
صندوق قابل معامله در بورس (Exchange-Traded Funds یا ETF)، نوعی صندوق سرمایهگذاری است که واحدهای آن مانند سهام در بورس معامله میشوند و میتواند بر یک دارایی، مجموعهای از داراییها یا یک شاخص خاص تمرکز داشته باشد.
در آمریکا، ETFها تحت چارچوبهای نظارتی کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) فعالیت میکنند و برای عرضه عمومی باید الزامات قانونی و فرآیندهای ثبت مربوطه را رعایت کنند.
ETFها توسط شرکتهای مدیریت دارایی اداره میشوند و نحوه مدیریت آنها به ساختار صندوق بستگی دارد؛ برخی بهصورت منفعل، شاخصی را دنبال میکنند و برخی دیگر بهصورت فعال مدیریت میشوند.
ETFها عموما ساختار باز (Open-Ended) هستند؛ یعنی تعداد واحدهای یک ETF ثابت نیست و بسته به شرایط میتواند به صورت شناور تغییر کند؛ اگر تقاضا برای یک ETF زیاد شود، میتوان واحد های بیشتری از آن ETF ایجاد کرد و اگر تقاضا کم شود، میتوان واحدهای قبلی را بازخرید کرد. این فرآیند در بازار اولیه معمولاً توسطAuthorized Participants (APs) و در قالب Creation Units انجام میشود.
تنوع زیادی در بخش ETF وجود دارد و سرمایهگذاران بر اساس نوع دارایی، هدف سرمایهگذاری و استراتژی که مدیریت آن صندوق ارائه میدهد، میتوانند در دستهبندیهای مختلفی که در ETFها وجود دارد، انتخاب خود را انجام دهد.
بروکرهای آنلاین این امکان را در اختیار سرمایهگذاران قرار میدهند که بتوانند با بررسی و مقایسه دقیق ETFهای مختلف، آن گزینهای که میتواند در اهداف سرمایهگذاری آنها را در آینده محقق کند را انتخاب کنند.
برخی ETFها روی بخشهای خاص مثل سهام یک شرکت یا عملکرد یک شاخص خاص تمرکز میکنند و برخی دیگر روی موارد دیگری مثل اوراق قرضه، بازار ارزهای دیجیتال یا کالاها تمرکز دارند.
این دستهبندیها میتوانند با یکدیگر همپوشانی داشته باشند؛ برای مثال، یک ETF میتواند هم یک ETF شاخصی و هم یک ETF سهامی باشد. حال به چند مورد از انواع ETFها اشاره میکنیم:
1. ETFهای شاخص (Index ETFs): این ETFها هدفشان این است که عملکرد یک شاخص خاص را دنبال کنند و تا جای ممکن بتوانند عملکردی مشابه با آن را ارائه دهند و همان بازده را داشته باشند؛ شاخصهایی شناخته شده مثل:
ETFهای دنبالکننده شاخص S&P 500
ETFهای دنبالکننده شاخص Nasdaq-100
ETFهای دنبالکننده شاخصهای یک کشور یا صنعت
2. ETFهای سهام (Equity ETFs): اینETFها عمدتا روی سهام شرکتها تمرکز دارند و میتوانند یک صنعت، گروهی از شرکتها یا یک شاخص سهامی خاص را دنبال کنند.
ETF شرکتهای فناوری
ETF شرکتهای کوچک
ETF شرکتهای انرژی
3. ETF اوراق قرضه (Bond ETF): در این ETFها تمرکز روی مجموعهای از اوراق قرضه در بخشهای مختلف است و سرمایهگذاران میتوانند با خرید یک ETF، به سبدی از اوراق قرضه دسترسی داشته باشند و روی آنها سرمایهگذاری کنند، مثل:
اوراق قرضه دولت آمریکا
اوراق قرضه شرکتی
اوراق قرضه کوتاهمدت
اوراق قرضه بلندمدت
4. ETFهای کالا (Commodity ETFs): این ETFها عملکرد یک کالا یا مجموعهای از کالاها را دنبال میکنند؛ در این ETF، سرمایهگذاران هزینه کمتری در مقایسه با در اختیار داشتن فیزیکی آن کالا پرداخت خواهند کرد؛ کالاهایی مثل:
طلا
نقره
نفت
مس
5. ETFهای ارزهای دیجیتال (Crypto ETFs): نسبت به دستهبندیهای دیگر، این ETFها سابقه کمتری دارند و نوپا هستند؛ اولین ETF مرتبط با بیتکوین در آمریکا در سال 2021 راهاندازی شد که تمرکز آن روی قراردادهای آتی بیتکوین (Bitcoin Futures ETF) بود و چند سال بعد یعنی در سال 2024 اولین ETF اسپات بیتکوین نیز راهاندازی شد. در سالهای بعد نیز محصولات قابل معامله مرتبط با داراییهای دیجیتال دیگری مانند اتریوم، ریپل، سولانا و لایتکوین نیز وارد بازار شدند.
6. ETF جفت ارزها (Currency ETFs): هدف این نوع از ETFها کسب بازدهی از تغییرات ارزش یک ارز یا تغییرات ارزش یک ارز نسبت به ارز دیگر است. برای مثال این ETFها روی تغییرات ارزش ارزهای مثل دلار آمریکا، یورو، ین ژاپن و فرانک سوییس تمرکز میکنند؛ از طرف دیگر میتوانند روی تغییرات جفت ارزها مثل یورو/دلار، پوند/دلار یا دلار/ین نیز به دنبال کسب بازدهی باشند.
دو روش اصلی برای مدیریت ETFها داریم که سرمایهگذاران بسته به میزان بازدهی مورد انتظار و تحمل ریسک خود، سرمایه خود را به آنها اختصاص خواهند داد:
1. ETF منفعل (Passive ETF): در این نوع ETFها، مدیر صندوق سعی نمیکند که به دنبال پیدا کردن داراییهای برتر باشد، بلکه یک شاخص مشخص مثل S&P 500 را انتخاب میکند و سعی میکند تا جایی که میتواند ارزش آن را دنبال کند و عملکردی مثل آن ارائه دهد.
2. ETF با مدیریت فعال (Actively Managed ETF): مدیران این صندوقها سعی نمیکنند که به دنبال شاخصها باشند، بلکه خودشان تصمیم میگیرند که کدام اوراق بهادار را انتخاب و خرید و فروش کنند. ETFهای فعال معمولا هزینههای مدیریتی بالاتری نسبت به بسیاری از ETFهای منفعل دارند، اما میتوانند در صورت موفقیت مدیر صندوق، عملکرد متفاوتی نسبت به شاخص مرجع داشته باشند.
ETFهایی وجود دارند که رویکردی متفاوت از دستهبندیهای عادی را پیش میگیرند و خدماتی که ارائه میدهند، برای سرمایهگذاران خاص میتواند جذاب باشد، چون هم ریسک بالاتری دارد و هم لازم نیست همیشه در جهت صعودی به بازار نگاه کند. در ادامه دو نمونه از این ETFها را بررسی میکنیم.:
1. ETFهای اهرمی (Leveraged ETFs): این نوعETFها تلاش میکنند بازدهی یک شاخص یا دارایی پایه را در یک جهت مشخص، چند برابر کنند.
به عنوان مثال اگر یک شاخص در طول یک روز، +2% رشد داشته، اگر ETF اهرمی x2 باشد، سودی که این ETF ایجاد میکند برابر +4% میشود.
اما این داستان یک سمت دیگر دارد و آن زمانی اتفاق میافتد که شاخص بازدهی منفی داشته باشد؛ اگر شاخص در طول یک روز -2% افت، با فرض اینکه ETF اهرمی x2 است، ضرر ایجاد شده برابر -4% است.
این نوع ETFها برای بازدهی روزانه و کوتاهمدت طراحی شدهاند و معمولا سرمایهگذاران برای طرحهای بلندمدت روی آنها حساب باز نمیکنند؛ بازده هدفگذاریشده بهصورت روزانه اعمال میشود و نتیجه هر روز وارد محاسبات روز بعد میشود. به همین دلیل، بازده نهایی در یک دوره چندروزه لزوما برابر با دو یا سه برابر بازده تجمعی شاخص نیست.
2. ETFهای معکوس (Inverse ETFs): این نوع از ETFها تلاش میکند از افت یک شاخص یا دارایی سود کسب کنند.
ETFهای معکوس معمولا بازدهی خود را بهصورت روزانه هدفگذاری میکنند؛ بنابراین اگر شاخص موردنظر در یک روز 3 درصد کاهش پیدا کند، یک ETF معکوس با هدف بازدهی روزانه منفی یکبرابر شاخص، تقریبا 3 درصد افزایش مییابد.
از این نوع ETFها گاهی برای هج کردن (Hedging) نیز استفاده میشود.
امروزه چندین روش برای دسترسی به ETFها وجود دارد که اولین آنها کارگزاریهای سنتی و آنلاین هستند؛ با ایجاد حساب (Brokerage Account) در نزد یک کارگزاری معتبر مثل Charles Schwab یا Fidelity در آمریکا، سرمایهگذاران به راحتی میتواند به ETFهای مد نظر خود دسترسی داشته باشند و آنها را بورس خرید و فروش کنند.
سپردن کارها به یک مشاور مالی (Financial Advisor) میتواند یکی دیگر از گزینههای پیشروی سرمایهگذاران باشد. مشاور میتواند بر اساس اهداف، میزان ریسکپذیری و افق سرمایهگذاری، سبدی از ETFها ایجاد و مدیریت کند. در این حالت معمولا در ازای خدمات مدیریت یا مشاوره، باید کارمزد پرداخت کرد.
از مشاور مالی رباتیک (Robo-advisor) نیز میتوان استفاده کرد؛ در این روش میزان سرمایه، هدف از سرمایهگذاری، افق زمانی و میزان ریسکپذیری مشخص میشود و بر اساس این اطلاعات، سیستم به صورت خودکار یک سبد سرمایهگذاری ایجاد میکند که ممکن است حجم زیادی از آن را ETFها شکل دهند.
از دیگر روشهای موجود برای ورود به دنیای ETFها، پلتفرمهای آنلاینِ سرمایهگذاری مثل رابین هود (Robinhood) است؛ بسیاری از کارگزاریها و پلتفرمهای آنلاین برای معاملات برخی ETFها کمیسیون مستقیم دریافت نمیکنند؛ با این حال ممکن است هزینههای دیگری مانند Expense Ratio، Spread یا سایر کارمزدها وجود داشته باشد.
و در انتها میتوان به برنامههای بازنشستگی در آمریکا اشاره کنیم، طرحهایی مانند 401(k) و IRA که بسته به نوع حساب و گزینههای سرمایهگذاری ارائهشده، ممکن است امکان سرمایهگذاری در ETFها را فراهم کنند.
در بازار جهانی ETFهای مختلفی وجود دارند که هر کدام بر اساس نوع دارایی، شاخص یا حوزهای خاص فعالیت میکنند. برخی از این ETFها به دلیل حجم بالای سرمایه، سابقه فعالیت و محبوبیت در میان سرمایهگذاران، به نمونههایی شناختهشده در بازار تبدیل شدهاند. در ادامه با چند مورد از ETFهای معروف و کاربرد آنها آشنا میشویم:
SPDR S&P 500 ETF Trust: یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین ETFهای آمریکاست که شاخص S&P 500 را دنبال میکند.
iShares Russell 2000 ETF(IWM): این ETF عملکرد شاخص Russell 2000 را دنبال میکند، شاخصی که عملکرد حدود 2000 شرکت کوچک آمریکایی را اندازهگیری میکند.
Invesco QQQ Trust: عملکرد شاخص Nasdaq-100 (حدود 100 شرکت بزرگ غیرمالی را شامل میشود مثل مایکروسافت، اپل و انویدیا) را دنبال میکند.
Vanguard Real Estate ETF: این ETF به سرمایهگذاران امکان میدهد بهصورت غیرمستقیم در بخش املاک و مستغلات آمریکا سرمایهگذاری کنند.
در بحث سرمایهگذاری همیشه ریسکهایی وجود دارد که سرمایهگذار سعی میکند تا جای ممکن آنها را بررسی کند و نسبت به شرایط و اهدافی که دارد، تصمیمی درست و منطقی اتخاذ کند.
با توجه به گستردگی که در زمینه ETFها وجود دارد، سرمایهگذاری در این بخش میتواند مزایا و معایب خاص خود را داشته باشد. در اینجا سعی میکنیم به هر دو سمت این داستان بپردازیم:
مزایا:
1. تنوعبخشی (Diversification): با خرید یک ETF میتوان به جای خرید تعداد زیادی دارایی بهصورت جداگانه، در یک سبد متنوع سرمایهگذاری کرد. برای مثال، با خرید یک ETF شاخصی، میتوان به سهام صدها شرکت دسترسی پیدا کرد.
2. هزینه به نسبت پایین: بسیاری ازETFهای شاخصی بهصورت غیرفعال مدیریت میشوند و به همین دلیل هزینه مدیریت آنها معمولا پایینتر از بسیاری از صندوقهای فعال است.
3. قابلیت معامله در بورس: ETFها مانند سهام در طول ساعات معاملاتی بورس خرید و فروش میشوند. بنابراین سرمایهگذار میتواند در طول روز واحدهای ETF را خریداری یا به فروش برساند.
4. دسترسی آسان به بازارهای مختلف: ETFها امکان سرمایهگذاری در بازارها و داراییهایی را فراهم میکنند که دسترسی مستقیم به آنها ممکن است دشوار باشد؛ مانند بازارهای خارجی، اوراق قرضه، طلا یا ارزهای دیجیتال.
5. شفافیت بیشتر: بسیاری از ETFها اطلاعات مربوط به داراییهای موجود در سبد خود را بهصورت منظم منتشر میکنند. این موضوع به سرمایهگذار کمک میکند بداند سرمایه او در چه داراییهایی قرار دارد.
معایب:
1. ریسک بازار: ETF ارزش داراییهای موجود در سبد خود را دنبال میکند؛ بنابراین اگر بازار یا داراییهای پایه کاهش پیدا کنند، ارزش ETF نیز میتواند کاهش پیدا کند.
2. کارمزد و هزینههای صندوق: ETFها معمولا دارای نرخ هزینه (Expense Ratio) هستند. این هزینه از داراییهای صندوق کسر میشود و در بلندمدت میتواند روی بازدهی سرمایهگذار تاثیر بگذارد.
3. ریسک نقدشوندگی: همهETFها به یک اندازه نقدشونده نیستند. ETFهای بزرگ و شناختهشده معمولا حجم معاملات بالایی دارند، اماETF های کوچکتر ممکن است حجم معاملات پایینتری داشته باشند و اختلاف قیمتی بیشتری بین قیمت خریدار و فروشنده (Spread) ایجاد کنند.
4. محدود بودن ساعت معامله: برخلاف برخی بازارها مانند بازار ارزهای دیجیتال که بهصورت شبانهروزی فعالیت میکنند، ETFها معمولا تابع ساعات معاملاتی بورس مربوطه هستند.
5. امکان ایجاد احساس امنیت کاذب: یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم چون یک ETF شامل تعداد زیادی دارایی است، پس حتما کمریسک است. در حالی که مثلا یک ETF متمرکز بر یک صنعت خاص یا یک ETF اهرمی میتواند بسیار پرریسک باشد.
ETFها ساختاری برای سرمایهگذاری هستند که به افراد امکان میدهند بدون خرید مستقیم داراییهای مختلف، از طریق خرید واحدهای یک صندوق به بازارها و داراییهای گوناگون دسترسی پیدا کنند. با توجه به نوع ETF، میزان ریسک، هزینه و نحوه مدیریت آن، سرمایهگذار گزینههای مختلفی پیشروی خود دارد و میتواند از بین آنها انتخاب کند.