روزنامۀ نقدحال، شنبه ۱۶ اسفند ۹۹ (شمارۀ ۸۴۴)

به نظر میرسد تنها راه اصلاح جامعه از طریق «مطالبهگری مدنی» باشد. خوشبختانه، این مفهوم طی سالیان اخیر مورد توجه فزایندهای قرار گرفته و به واژهای پرتکرار تبدیل شدهاست، امّا تا آنجا که با برخی دغدغهمندان اجتماعی، فعّالان فرهنگی و مجموعۀ سمنهای استان ارتباط داشتهام، به نظرم، «شیوۀ صحیح مطالبهگری» کمتر مورد توجه بودهاست. به عبارتی دیگر، به نظرم، کسانی که به دنبال مطالبهگری مدنی هستند، با وجود تلاشهای ارزشمند و قابلتقدیرشان، این امر را به شیوۀ مطلوبی دنبال نکرده و برخی جزئیات مهم و تأثیرگذار آن را رعایت نمیکنند. چه بسا «عدم مطالبهگری» بر «به راه انداختن مطالبهگریهای ضعیف و اشتباه» ارجحیت داشتهباشد، زیرا تکرار مطالبهگریهای ضعیف و بینتیجه (یا بدنتیجه) میتواند از یک سو، عموم را نسبت به این مرهم بدبین و بیاعتماد و از سوی دیگر، مفسدان و رانتخواران را نسبت به آن واکسینه کند. در این نوشتار کوتاه، با تأکید بر برخی تلاشهای اخیر برای شکلدادن به مطالبهگریهای مدنی توسّط بعضی فعّالان فرهنگی-اجتماعی استان کرمانشاه، دیدگاهم را در رابطه با شیوۀ صحیح مطالبهگری مدنی در معرض نقد سایرین قرار دادهام.
نیروی اصلی مطالبهگری مدنی ناشی از «همراهی حداکثری» است. بنابراین، در راهاندازی کارزارها، تجمعها، جمعآوری امضا برای طومارها و امثال آنها باید عوامل موثّر بر حصول همراهی حداکثری را مدّ نظر قرار داد. از میان مهمترین عوامل تأثیرگذار بر میزان همراهی عمومی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
هر مطالبۀ مدنی جمعی، با انتشار فراخوانی از جانب عدّهای اندک آغاز میشود. مسلّماً، میزان همراهی مردم با فراخوانی که از طرف یک شخص نهچندان شناختهشده آغاز میشود با میزان همراهی آنها با فراخوان دیگری که از جانب عدّهای از افراد خوشنام و دارای سمتهای اعتمادساز (مانند اعضای هیئت علمی دانشگاهی) آغاز میگردد بسیار متفاوت است.
بنابراین، به تمام کسانی که به دنبال راهاندازی هر نوع حرکت جمعی در قالب «مطالبهگری مدنی» هستند قویاً پیشنهاد میشود که عجله نکنند و برای متقاعد کردن چنین افرادی جهت مشارکت در نقطۀ شروع کار، وقت و انرژی بگذارند.
احتمالاً با خود میگویید که «اگر چنین افرادی حاضر بودند به این عرصهها ورود کنند که دیگر وضعمان این نبود و نیازی به مطالبهگری ما وجود نداشت»؛ در ادامۀ یادداشت، در این رابطه نیز نکاتی طرح کردهام.
لازم است تأکید شود که در اینجا «دانش یا مرتبۀ شخصیتی» افراد مورد نظر نیست، چه بسا در میان اشخاص گمنام و فاقد تحصیلات دانشگاهی باشند کسانی که از استادان دانشگاه دانشمندتر بوده و جزء بهترین بندگان پروردگار نیز باشند. با وجود این، از لحاظ موضوع نوشتار حاضر، «نامآشنا، خوشنام و مورد اعتماد بودن اشخاص نزد عموم» است که اهمّیت دارد.
علاوه بر این ها، وقتی یک فرد یا گروه خاص کارزاری را آغاز کرده و سایرین را به امضای آن دعوت میکند، برخی مخاطبان ممکن است تصوّر کنند که آنها به دنبال خودنمایی و رئیسبازی بودهاند؛ بروز این ذهنیّت باعث کاهش همدلی و همراهی عمومی میشود.
همچنین، فعّالان و سمنهایی که پیش از آغاز شدن یک کارزار یا امثال آن طرف مشورت قرار گرفتهباشند، نظرشان در تنظیم محتوا و متن کارزار لحاظ شدهباشد و بهعنوان بخشی از آغازکنندگان پای آن را امضا کردهباشند، با آن احساس همدلی خیلی بیشتری خواهند داشت تا فعّالان و سمنهایی که صرفاً پس از عمومی شدن کارزار از آنها خواسته شدهباشد که با آن همراهی کنند.
محتوای مطالبات مدنی را میتوان به دو دستۀ کلّی تقسیم کرد:
بهتر است این مسئله را با استفاده از مثالهایی واقعی توضیح بدهم. در استان کرمانشاه، نسبت به احداث تلهکابین در کوه طاقبستان، واگذاری پالایشگاه به بخش خصوصی و تلفیق تونل مترو با ستونهای نیمهکارۀ منوریل در قالب قطارشهری (بهعنوان چند مثال از میان موارد متعدد) اعتراضهایی وجود دارد. مخالفان برای دعوت عموم به همراهی با خود میتوانند دو نوع کارزار به راه بیندازند. در حالت اوّل، عنوان مطالبه عبارت خواهد بود از «لغو پروژۀ تلهکابین»، «بازپسگیری پالایشگاه از بخش خصوصی» و «تکمیل پروژۀ مترو و استفاده از ستونهای منوریل برای ایجاد مسیر پیادهراه و دوچرخه».
ممکن است آغازکنندگان کارزار، خودشان متخصص امر باشند یا برای مطالعۀ اسناد، مدارک و مقررات مربوط وقت و انرژی زیادی صرف کرده و کاملاً به اطمینان رسیدهباشند که خواستههای بالا، یقیقاً بهترین تصمیمهایی است که در رابطه با موضوعات مورد نظر باید اتّخاذ شوند، امّا در این جا مسئلۀ اصلی «مطمئن بودن یا مطمئن نبودن آغاز کنندگان کارزار» نیست، بلکه «نوع مواجه عموم با مطالبه» است که اولویت دارد.
بهمنظور تحقق همراهی عمومی و حداکثری با یک پویش، آغازکنندگان آن باید بتوانند خودشان را به جای مردمی بگذارند که در معرض فراخوان آنها قرار میگیرند. آیا سایر کرمانشاهیان هم متخصص امر هستند یا همان اسناد، مدارک و مقررات را مطالعه کرده و به اندازۀ طراحان کارزار نسبت به این احکام اطمینان پیدا کردهاند که از آنها انتظار داشتهباشیم پای چنین مطالبات قطعی و رادیکالی را امضا کنند؟! اگر چنین نیست، آیا طراحان کارزار از مردم توقّع دارند که پس از مواجه شدن با فراخوان آنها، وقت گذاشته و تمام آن اسناد و مدارک را مطالعه کنند؟! آیا عموم کرمانشاهیان، پیرو و مرید آغازکنندگان کارزار هستند (به آنها اعتماد کامل دارند) و لذا حاضرند پای هر مطالبهای که آنها بگویند را امضا کنند؟!
اگر شرایط بالا برقرار نیست – که معمولاً هم چنین است- شاید بهتر باشد که عنوان مطالبات را کمی نرمتر و منعطفتر تنظیم کرد به گونهای که عموم دغدغهمندان به راحتی با آن همراه شوند. مثلاً به جای درخواستهای بالا میتوان از دانشگاهها و دانشگاهیان مطالبه کرد که این موضوعات را از زاویۀ تخصصی بررسی کنند، یا از سازمانهای ذیربط مطالبه کرد که مطابق قوانین مربوط، نسبت به تهیۀ پیوست فرهنگی برای این پروژهها اقدام کنند، یا از صدا و سیمای استان خواست که دیدگاههای مخالفان و موافقان اصلی این پروژهها را در برنامههای زندۀ تلویزیونی در معرض قضاوت عموم قرار دهد. شهروندان خیلی راحتتر، سریعتر و همدلانهتر با چنین پویشهایی همراه میشوند. این نوع مطالبات غیررادیکال میتواند گامهای نخستین باشد؛ بعد از برداشتن چنین گامهایی و همراه شدن بخش بیشتری از مردم است که شرایط برای بهراه انداختن پویشهایی با خواستههای صریحتر (مانند موارد پیشگفته) فراهم میشود.
با توجه به جوّ «بیاعتمادی» و «بیتفاوتی» موجود، سوءاستفادههای زیادی که از احساسات و حرکتهای مردمی شدهاست، تجربههای تلخی که مردم از همراهی خیرخواهانه با بسیاری حرکتها دارند، تو زرد از آب درآمدن بسیاری از شعاردهندگان و مدّعیان و رواج نگرشهای «توطئهانگاری همهچیز» و «همکاسهانگاری همهکس»، باید به مردمی که در مواجهه با کارزاری مبتنی بر یک درخواست قطعی و رادیکال قرار میگیرند حق داد اگر فکرشان به هزار راه برود: «نکند دستهایی پشت پرده باشد!»، «نکند پیمانکارانی که دستشان از سفرۀ این پروژه کوتاه شده چنین کارزاری را به راه انداختهباشند!»، «نکند کار رقیبان سیاسی مسئولان فعلی باشد!»، «نکند اینها با این کارشان بهدنبال سهمگرفتن باشند!»، «نکند عدّهای در پی خودنمایی باشند!»، «نکند خیرخواهانی باشند که جو گیر شدهاند، امّا آگاهی لازم را ندارند!»، «نکند عقلای قوم با این حرکتها مخالف باشند!»، «نکند این کارها کاملاً بیفایده باشد!»، «نکند این کارها نهایتاً به نفع فاسدان و رانتخواران تمام شود!»، «نکند با نتیجه دادن این کارزار وضع از قبل هم بدتر بشود!» و غیره. در مقابل، در خصوص کارزارهایی مبتنی بر مطالباتی از نوع بررسی کارشناسانه و شفافسازی، احتمال بروز چنین بدبینیهایی به حداقل میرسد.
یکی از ویژگیهای عالم مدرن «تخصصی بودن امور» است. در مقابل، اصلیترین آفت نزدیکشدن به خواست و سلائق تودۀ کف جامعه، فاصله گرفتن از علم و تخصص، پیشیگرفتن احساس و هیجان بر عقلانیت و خردمندی و نهایتاً درافتادن در امواج پوپولیسم است.
فاصله گرفتن دانشگاه و دانشگاهیان از بطن جامعه نباید موجب شود مطالبهگران کف جامعه نیز مقابله بهمثل کرده و علم و متخصصان را دور بزنند. حتّی اگر دانشگاه و دانشگاهیان ترجیح بدهند سرشان را زیر برف کرده و بر منافع خودمدارانهشان تمرکز کنند، باز هم گریزی از آن نیست که با هر زحمتی که هست، اندکی از آنان را هم که شده همراه کرد.
اگر چه ممکن است مجموعۀ دانشگاهیان بسیار خودمدار و بیتفاوت (و حتّی کمسواد) به نظر بیایند، با اطمینان کامل عرض میکنم که در میان آنها انسانهای بسیار فهیم، دانشمند، دلسوز و خیرخواه هم وجود دارد. به نظرم، در مورد این افراد خاص، فاصلۀ آنها با جامعه بیشتر ناشی از بیتوجهی بطن جامعه و حتّی بسیاری از فعّالان فرهنگی-اجتماعی نسبت به علم و تخصص است. متخصصان فهیم و دلسوز با تمام وجود به دنبال فرصتهایی برای نزدیک شدن به بطن جامعه هستند. پویشها و کارزارهای رادیکال و عجولانه نزدیک شدن چنین سرمایههایی به بطن جامعه را بیش از پیش دشوار میکنند. در مقابل، هدایت کردن مطالبات مدنی به سمت مسیر نرم، منطقی و آهستهوپیوسته باعث میشود پیوند مبارک و سرنوشتساز میان فعّالان بطن جامعه با دانشگاهیان دلسوز خیلی زودتر برقرار شود و کل جامعه از فواید این پیوند بهرهمند گردد.
به امید شکلگیری مطالبات مدنی خردمندانه و همراهی حداکثری با آنها؛
به امید فردایی بهتر؛
به امید ایرانی آباد.
از دکتر سیاوش قلیپور، دکتر عباسعلی منصوری، دکتر سالار بنیاشراف، دکتر امید منصوری و آقای جعفر دانشپرور که پیش از انتشار یادداشت آن را مطالعه و در رابطه با آن اظهار نظر کردند بسیار سپاسگزارم.
سایر یادداشتهایم را میتوانید از طریق پیوندهای زیر ببینید: