مفاهیم پایه و مبانی حقوقی، بخش اول
نوشته وفا اخترخاوری · ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (۵ اکتبر ۲۰۲۶)
دامنه اول آزمون CISSP زبان مشترک امنیت اطلاعات را میسازد و همه دامنههای بعدی روی آن بنا میشوند. این مقاله بخش اول این دامنه را به فارسی و با مثالهای کاری مرور میکند: مفاهیم پایه امنیت و مبانی حقوقی که هر متخصص امنیت و هر شرکتکننده آزمون باید بشناسد.
اصطلاحات انگلیسی در هر بخش در کادر جداگانه آمدهاند تا هم خواندن متن راحتتر باشد و هم بتوانید اصطلاح را برای آزمون و جستوجو به خاطر بسپارید.
هر تصمیم امنیتی در نهایت از یکی از سه ستون زیر محافظت میکند.
محرمانگی
پرسش اصلی: چه کسی میتواند بخواند؟ نمونه حمله، سرقت داده کارت اعتباری است. کنترلهای اصلی رمزنگاری و فهرست کنترل دسترسی هستند.
Confidentiality Control: Encryption, ACL
یکپارچگی
پرسش اصلی: چه کسی میتواند تغییر بدهد؟ نمونه حمله، تغییر مبلغ یک تراکنش است. کنترلها: هش و محدود کردن دسترسی نوشتن.
Integrity Control: Hash, restrict write access
دسترسپذیری
پرسش اصلی: آیا داده در لحظه نیاز در دسترس است؟ نمونه حمله، ازکارانداختن سرویس است. کنترلها: افزونگی و پشتیبانگیری.
Availability Attack: DoS Control: Redundancy, Backup
برای شناخت حمله باید ضد هر ستون را بدانید: افشا ضد محرمانگی، تغییر ضد یکپارچگی و نابودی (یا در دسترس نبودن) ضد دسترسپذیری است.
DAD = Disclosure, Alteration, Destruction
یکپارچگی دو نوع دارد. یکپارچگی داده یعنی داده بدون مجوز تغییر نکند، مثل یک جدول مالی. یکپارچگی سیستم یعنی خود سیستم بدون مجوز تغییر نکند، مثل فایلهای سیستمعامل و پیکربندی سرور.
Data integrity / System integrity
چهار مرحله دارد و ترتیبشان مهم است. اول شناسایی: ادعای «من فلانی هستم». دوم احراز هویت: اثبات ادعا با رمز، توکن یا بایومتریک. سوم مجوزدهی: مشخص میکند چه کارهایی مجاز است، یعنی خواندن، نوشتن یا اجرا. چهارم پاسخگویی: ثبت و تحلیل لاگها.
Identification → Authentication → Authorization → Accountability (AAA)
مرحله شناسایی در اختصار AAA جا افتاده است، اما بدون آن سه مرحله دیگر ممکن نیست.
Integrity + Authentication = Nonrepudiation
فرض کنید در قرارداد خرید یک ماشین هویت خریدار ثابت شده، اما قیمت از ۲۰ به ۴۰ تغییر کرده است. احراز هویت برقرار است ولی یکپارچگی نقض شده و سند بیارزش میشود. هر دو شرط لازماند. امضای دیجیتال دقیقاً همین ترکیب را فراهم میکند.
کمترین دسترسی: حداقل دسترسی لازم برای انجام کار، نه بیشتر.
Least privilege
نیاز به دانستن: دقیقتر از اصل قبلی است؛ برای هر داده خاص باید نیاز واقعی وجود داشته باشد.
Need to know
سوژه و آبجکت: سوژه فعال است (انسان یا برنامه) و آبجکت منفعل است (فایل، جدول، سند).
Subject / Object
دفاع در عمق: کنترلهای لایهای، چون هر کنترل ممکن است شکست بخورد.
Defense in depth
حقوق مدنی بر قوانین مدون تکیه دارد و آرای قبلی دادگاهها وزن زیادی ندارند. حقوق مشترک بر رویه قضایی تکیه دارد؛ رأی قاضی میتواند از قانون هم پیشی بگیرد و تفسیر با تغییر جامعه عوض میشود. حقوق دینی و عرفی بر آموزههای دینی یا عرف استوار است؛ شریعت نمونه رایج حقوق دینی است و حقوق عرفی یعنی عرفی که جایگاه قانون پیدا کرده است.
Civil law / Common law / Religious & Customary law
یک اصل مشترک: ناآگاهی از قانون، عذر قابلقبول نیست.
کیفری: قربانی جامعه است، هدف بازدارندگی و مجازات است و بار اثبات سنگین است (فراتر از هر شک معقول).
مدنی و مسئولیت مدنی: قربانی فرد یا سازمان است، هدف جبران خسارت است و بار اثبات سبکتر است (غلبه شواهد).
اداری: هدف اجرای مقررات دولتی است؛ مثالها HIPAA، FCC و FDA.
Criminal: Beyond reasonable doubt Civil / Tort: Preponderance of evidence Administrative: HIPAA, FCC, FDA
دام رایج: عبارت «حقوق مدنی» هم نام یک نظام حقوقی کامل است و هم نام یک شاخه داخل نظام حقوق مشترک. معنی را از متن سؤال تشخیص دهید.
خسارت قانونی مبلغی است که قانون تعیین کرده و حتی بدون ضرر واقعی قابل پرداخت است. خسارت جبرانی ضرر واقعی را که مستقیماً از تخلف ناشی شده جبران میکند. خسارت تنبیهی برای تنبیه و بازدارندگی در تخلفهای فاحش است.
Statutory / Compensatory / Punitive
مراقبت لازم یعنی انجام کار معقول. معیار آن «قاعده انسان معقول» است: یک انسان معقول چه میکرد؟ مثال: انتظار از کارکنان که سیستمها را وصلهگذاری کنند. راستیآزمایی یعنی پیگیری و تأیید مراقبت لازم با یک فرایند مشخص؛ مثلاً بررسی اینکه وصلهها واقعاً نصب شدهاند.
Due care (Prudent man rule) Due diligence Gross negligence = opposite of due care
ضد مراقبت لازم، غفلت فاحش است. اگر اطلاعات شخصی افراد لو برود و بتوانید مراقبت لازم را اثبات کنید، موقعیت حقوقی شما بسیار قویتر خواهد بود.
قاعده بهترین شاهد میگوید دادگاه بهترین شاهد ممکن را ترجیح میدهد، یعنی اصل سند را به کپی و شیء ملموس را به شهادت شفاهی. برای صحت شواهد با هش ثابت میکنیم داده دیسک بعد از جمعآوری و تحلیل تغییر نکرده است. زنجیره نگهداری یعنی مستندسازی کامل اینکه شاهد دست چه کسی بوده، کی و کجا؛ هر شکاف در آن ارزش شاهد را کم میکند.
Best evidence rule Evidence integrity: MD5 or SHA-1 hash Chain of custody
انواع شواهد
شاهد فیزیکی خود شیء ملموس است، مثل دیسک. شاهد مستقیم شهادت درباره چیزی است که شاهد با حواس خودش تجربه کرده؛ ضعفش وابستگی به صداقت و حافظه شاهد است. شاهد قرینهای از شرایط پیرامونی به نتیجه میرسد. شاهد تقویتکننده از یک ادعای مورد تردید پشتیبانی میکند. شنیدهها اظهارات دستدوماند. شاهد ثانویه کپی سند یا توصیف شفاهی است و لاگهای کامپیوتری معمولاً در این دسته قرار میگیرند.
Real / Direct / Circumstantial / Corroborative / Hearsay / Secondary
مثال شاهد قرینهای: ورود به سرور ساعت ۳ بامداد با حساب یک کارمند ثبت شده، فایلهای حساس روی سیستم او پیدا شده و لاگها درست قبل از استعفای او پاک شدهاند. هیچکدام بهتنهایی نمیگوید او این کار را کرد، اما کنار هم قوی هستند.
رایانه میتواند هدف باشد، مثل حمله ازکارانداختن سرویس یا نصب بدافزار برای ارسال هرزنامه. میتواند ابزار هم باشد، مثل سرقت اطلاعات کارت، شناسایی هدف برای جاسوسی یا آزار و اذیت.
به دام انداختن یعنی مأمور کسی را که قصد جرم نداشت به جرم ترغیب کند، و این کار غیرقانونی است. فریب یعنی فرد از قبل مصمم یا مرتکب بوده و مأمور فقط شرایط را فراهم میکند؛ هانیپات نمونه آن است.
Entrapment (illegal) Enticement (e.g. honeypot)
ثبت اختراع انحصار ساخت و فروش یک اختراع را در ازای افشای عمومی آن میدهد و معمولاً ۲۰ سال از تاریخ ثبت اعتبار دارد. علامت تجاری برندی است که منبع محصول را مشخص میکند، مثل نام و لوگو؛ نماد ™ برای ثبتنشده و نماد ® برای ثبتشده است. حق نشر، مجوزها و اسرار تجاری در بخش بعد میآیند.
Patent / Trademark (™ vs ®)
عدم انکار از ترکیب احراز هویت و یکپارچگی به دست میآید. کمترین دسترسی یعنی حداقل لازم برای کار، و نیاز به دانستن یعنی دسترسی به یک داده خاص. معیار غفلت، مراقبت لازم و قاعده انسان معقول است. بار اثبات در پرونده کیفری سختتر است. و ثبت اینکه شاهد دست چه کسی بوده، زنجیره نگهداری نام دارد.
سهگانه CIA چیست؟
سه ستون اصلی امنیت اطلاعات: محرمانگی، یکپارچگی و دسترسپذیری.
تفاوت مراقبت لازم و راستیآزمایی چیست؟
مراقبت لازم انجام کار معقول است و راستیآزمایی تأیید اینکه آن کار واقعاً انجام شده است.
عدم انکار چگونه به دست میآید؟
با ترکیب یکپارچگی و احراز هویت؛ امضای دیجیتال همین کار را میکند.
وفا اخترخاوری (Vafa AkhtarKhavari)، متخصص زیرساخت شبکه و امنیت با بیش از ۱۸ سال تجربه در شبکه، مجازیسازی، امنیت و پشتیبانگیری.
لینکدین: linkedin.com/in/v-akhtarkhavari
گیتهاب: github.com/vafaakhtarkhavari-jpg
گروه مطالعه CISSP: هدف من از ساخت این گروه، ایجاد فضایی برای یادگیری و تمرین CISSP به زبان فارسی است؛ جایی برای مرور هفتگی دامنهها، حل سؤال تمرینی و تبادل تجربه. این گروه غیررسمی است و به ISC2 وابسته نیست. اگر دوست داشتید، عضو شوید: