علیرضا عزیزگل
سید مرتضی آوینی، بعد از تحول روحی خود پس از انقلاب، به تبعیت از امام خمینی، به بحث های انتقادی راجع به جامعه ی خود پرداخت. چون برخورد این انقلاب و تفکرات اسلامی اش را با جوامع و فرهنگ های مهاجم برای نفوذ فرهنگی حس می کرد. او بنا بر تجربههای شخصی در دوران تحصیل خود در رشتهی معماری، تفاوت روحی و فکری شرق (اسلام به عنوان زنده ترین آنها) و غرب (انسانگرا یی فعلی به عنوان خطرناک ترین آنها) را درک کرده بود.

«غرب مظهر اسم ظاهر است و شرق مظهر اسم باطن و تعهد تاريخي ما در اين ميانه، جمع بين ظاهر و باطن است.» [1]
نگاه اسلامي به خصوص در حوزههای روش شناسی و فلسفی-عرفانی را میپسنديد و این توقع را نیز از روشنفکر داشت.
«بالاخره، اگر چه رهبري تاريخي اين خطه با رهبران ديني است، اما ضرورتاً با اشاعهی تمدن غرب و ارزشهاي ملازم با آن در سراسر جهان، در حد واسط بين تفکر اصوليِ ديني و تفکر متديک رسمي ، گروهي از انسانها واقع خواهند شد که نامشان را هر چه بگذاريم، روشنفکر يا غير روشنفکر، وظيفه تاريخي آنها دفاع از شريعت و انحلال تفکر متديک غربي در آن است. روشنفکران اين مرز و بوم، اگر صداقت داشته باشند و شجاعتي که با آن به غرب و شرق و عجب و کبر ملازم با روشنفکري پشت کنند، آنگاه همچون مرحوم جلال آل احمد و شهيد دکتر شريعتي و بسياري از اقرانشان که هنوز در قيد حيات هستند، خواهند توانست هويت تاريخي خويش را بازيابند و از عهدة انجام وظيفهاي که در خور آنهاست برآيند.» [2]
و در بعضی از اوقات نیز با تلخی به تمسخر و توهین آنها (روشنفکر نماها) جواب میداد.
«تو را به خدا، اگر كسي حوصله دارد، داستان نگهداري جزيرة مجنون را براي اين آقاي آسان پرست تعريف كند تا بفهمد كه چگونه ميشود تا آنجا در برابر فرمان وليّ امر عادل و صالح تسليم بود كه روزهاي متمادي در محيط كوچكي كه از آسمانش باران خمپارههاي شصت و هشتاد و صد و بيست، و انواع تو پهاي روسي و فرانسوي و بمبهاي ناپالم ميبارد، ماند و تسليم دشمن نشد؛ و اين همه را فقط براي رضاي خدا انجام داد، نه آزادي و دموكراسي.» [3]
در جای دیگر به روند و روش علمی در زندگی اجتماعی ایراد میگیرد:
«اتکاي بر علم نيز اگر به معناي ترک ولايت فقها و تسليم در برابر مديريت علمي يعني ولايت ساينتيستها و تکنوکراتها باشد، پيشنهاد رياکارانهاي است در جهت نفي معتقداتي که انقلاب اسلامي و ولايت فقيه در خاک آن ريشه دواندهاند. اگر نه، ولايت فقيه يا حکومت ديني، بالذات، تعارض با علوم جديد را به مثابه يک ايدئولوژي اعتبار کنيم و بخواهيم که بايد و نبايدها، يعني احکام عملي حيات خويش را از آن اخذ کنيم. ما بايد و نبايدها، يعني احکام علمي زندگي خويش را از شريعت ميگيريم و فقه است که واسطة حقيقتِ تشريع و حيطه عمل حيات ماست.» [4]
و در آخر نیز امیدی به ما در گذر از آخرین دوران رنج (نام مقالهای از آوینی) میدهد:
«ما آمدهایم تا تاریخ را دیگر باره بنویسیم. تواریخ رسمی، تاریخ پادشاهان و ستمگران است. ما آمدهایم تا تاریخ مقاومت مظلومان را بنویسیم، تاریخ استقامت را، تاریخ نهضت خونین انبیا را، از آغاز تا امروز.»
1.فردايي ديگر، آخرين دوران رنج، یادداشتی بر کتب عبور از خط.
2. حلزونهای خانه به دوش، روشنفکران و معاصر بودن، ص 17.
3. حلزونهای خانه به دوش، در حاشیهی مقالهی حکومت آسان بی آینده، تحلیل آسان صص 118 و 119 .
4. حلزونهای خانه به دوش، یک هشدار، ص 72 .