تصور نمی کنم در این زمانه همچنان کسی وجود داشته باشد بر این اعتقاد که ایالات متحده در خیال صلح طلبی و جنگ ستیزی، با ما بنای بازی تحریم و مذاکره گذاشت و از همان ابتدا خالصانه و بیچشم داشت، تلاش میکرد دنیایی بسازد عاری از هر گونه سلاح کشتار جمعی. صلحجویی بزرگترین دارنده و سازنده این نوع سلاحها حالا چیزی نیست جز خنده دارترین جوک قرن. با این همه، بسیاری از ما موضوعی چنین شفاف را به سادگی فراموش میکنیم؛ و تکرار، درد تاریخ نادانان است!
اگرچه در نگاه اول این مسئله ساده و واضح به نظر می رسد، اما سرانجام عدم توجه کافی به آن، تولید پاسخ های غلط برای مسائل بعدی است. و این الگو چیزی نیست جز آموزه کلام الله مبین، که اساس تعاملات ما با دیگر اقوام و ملل، باید دشمنشناسی باشد. نگاه دور از دشمنشناسی نهایتا باعث می شود فراموش کنیم چرا از همان ابتدا تحت هجمه و فشار قرار گرفتیم و حتی از یاد ببریم توسط چه کسی و با چه غرضی؟ وقتی انگیزه دشمن را لمس کردیم تازه درمییابیم که مسبب تمام بدبختیها در واقع خود ماییم و قدرت ما؛ آنچه ما به دنبال ساختنش هستیم و او خرابهاش را میخواهد؛ آنچه ما ابزاری میبینیم برای رسیدن به قله و دشمن تهدیدی می بیند از جانب یک قدرت نوظهور؛ آنچه ما به خلقش مجبوریم و دشمن به عدمش. و بالاخره تحریم ها بدل میشوند به بزرگترین سلاح علیه قدرتی که هدفی جز به هم ریختن توازن فعلی دنیا ندارد…
به زودی از یاد میبریم که تحریم شدیم تا ضعیف شویم یا حداقل قوی نباشیم و این فراموشی یک خطای خطرناک راهبردی در ما میسازد که دشمن، قرار است نه چوبی لای چرخ سانتریفیوژ بگذارد و نه چرخ اقتصاد. اما واقعیت چیز دیگری است؛ هر امتیازی که همچنان ایران ما را در مسیر قدرت افزایی حفظ کند طرف مقابل را ارضا نمیکند و به کمتر از عقیم سازی مولدهای قدرت در ما قانع نمیشود. از همان ابتدا تحریم نکرده که حالا عقب بکشد و از همان اول مسلح نشده و عزم رزم نکرده که حالا سلاح را زمین بگذارد و بزم مهمانی بچیند.
هرچه نباشد حریف ما قماربازی است مجرب؛ جایگاه فعلی اش در امریکا سر از انواع و اقسام همین قمارها بیرون آورده و ترامپ، از دل این قمارها ترامپ شده. در واقع درستتر اینکه ایالات متحده امریکا ذاتا همینطور است. زاده برد و باختهای تاریخ و مولود قمارهای تاریخی است. شرط بندی با کارتهای روی میز، زمین بازی قدیمی طرف مقابل است. بلوف می زند و تقلب می کند و نهایتا اگر هم باخت زیر میز میزند. حالا نیز سالها است که تلاش می کند ما را پشت همین میز نگه دارد و مشغول همین بازی.
اکنون ما چطور برخورد میکنیم و چطور واکنش نشان میدهیم و چطور بازی میکنیم و اصلا چقدر بازی میکنیم؟ کدام کارتها را نگه میداریم و کدامها را رو میکنیم؟ برای مثال حتی تازه کارها هم خوب میدانند که حریف اگر همان ابتدا دستت را خواند و داشتهها و نداشتههای تو را از بر شد، دیگر تفاوتی نمیکند واقعا دست پر باشی یا خیر. حتی با خطرناک ترین دست ممکن نهایتا خارج از دستگاه محاسباتی دشمن کار نمیکنی و در موضع ضعف هم راه فراری تحت عنوان فریب و بلوف نخواهی داشت. بهترین موشک را هم شلیک کنی، آن جایی فرود می آید که دشمن میخواهد و کارت برنده را زمانی رو میکنی که او انتظارش را کشیده. پس به هر حال صیانت از آنچه در دست داریم خود یک اصل اساسی و بدیهی است. حریف باید تنها چیزی را بداند که ما می خواهیم!
اصل مهم دیگر شناخت چیزهایی است که تحت عنوان کارت دست ما را پر کردهاند. قاعده بازی به این است که به نوبت و بسته به شرایط هر کارت را بازی کنی و یا در دست خود نگه داری. و به این منظور ابتدا باید به ابعاد و نحوه کارکرد هر کدام مسلط باشی. یکی از عمده مشکلات ما در مواجهه با حریفمان همین است که ابدا به خودشناسی کافی برای بازی کردن نرسیدهایم. او ما را بهتر از خودمان میشناسد و میخواند. در حالی که تاسف تهی بودن خویش را در مقابل این حریف همه چیز تمام میخوریم، او بیدرنگ تلاش میکند ما را واقعا تهیکند. و در این حین ما یک بار هم از خویشتن نمیپرسیم اگر هیچ نداریم پس چرا این هیچ برای دشمن این اندازه مهم و لایق هزینه شده است؟
پاسخ این چرای بزرگ این است که برخلاف ما، او خوب به یاد دارد که بارها تحت فشار از دل سنگها جوانه زدیم و به سوی آسمان روییدیم. میداند ما همان ملت هشت سال دفاع مقدسیم و خدای ما همان خدای شنزارهای طبس. در حالی که ما اندر خم کوچه خودشناسی هستیم و تازه چه برسد به خدا شناسی! شاید این که سمت درست میز بنشینیم یک اصل مهم فراموش شده باشد. به هر جهت خود و خدایمان از آن دسته چیزهای بسیار فراتر از کارتها هستند. اما از اینها گذشته کف زمین و روی میز هم اگر دقت کنیم امکانات پیروزی فراهم است؛ اگر دقت کنیم! چه بسیار موضوعاتی که برچسب شکست بر آنها کوفتیم و به کناری انداختیم در حالی که اگر تای کاغذ را باز میکردیم و داخل کارت را می دیدیم، در مییافتیم آن گونه که دشمن فریاد میکشید آسیب پذیر و تهی دست نبودهایم و گرم دیدن خویش در آینه شکسته و ناقصی پیش از شکست، باختهایم. و چه بسیار کارتهای تا شده که دور انداختیم…
کارت خودرو را که سالها است از یاد بردیم و صنعت خودروسازی را به دست خویش و به یاری دشمن پنچر کردیم. در زمره واردات و صادرات طوری بنبست زدیم که صنعت خودرو اینطور دچار بکس و باد شده و این ارابه عظیم از ظرفیت، در چاله گلی کوچک گرفتار آمده. تصور میکنیم انحصار لااقل به نفع خودروساز تمام شده، غافل از اینکه انحصار خارجی خودساخته و فراموشی جادههای نرفته دنیا، خود چاله گلی دیگر است.
زیر سایهی تحریم دشمن، درِ مسکن را هم خود تخته کردیم و به کناری انداختیم. از رویای خانوارهای بسیار، تنها خرابههایی با تیر آهنهای زنگ زده باقی مانده بدون آب و برق و گاز و سیم کشی! نتیجه پی ریزی سیاستهای غلط و کج نهادن خشت اول، این شده که دیوار مسکن ما همگام با قیمتها اینطور کج بالا رفته و گویا بیمهریاش تمامی ندارد!
چند صباحی هم هست که سخت مشغول سوزاندن کارت نفت و گاز هستیم. از سیستم استخراج و پالایش فرسوده گرفته تا سامانهی پر حفره قیمت گذاری سوخت و توزیع یارانههای انرژی. مدال نقره دارنده بیشترین منابع گاز و برنز ذخایر نفت را فقط وقتی بر گردن خود میبینیم که میخواهیم بگوییم حتی با این مدالها هم آخرش هیچ نشدیم! نهایتا اگر هم نتوانستیم کاری از پیش ببریم این جمله ساده دست است که پیچ صادرات نفت و گازمان دست ما نیست و هر وقت او اراده کند اجازه معامله داریم.
رد تای سوء مدیریتها، بیتوجهی به ظرفیتها و فرصت سوزیهای بیشمار روی بسیاری از کارتهای مهم ما مشخص است. اما زمانی برنده بازی می شویم که ارزش واقعی این کارتها و نحوه استفاده از آنها را درک کنیم و به جای تاسف و تحقیر بابت نداشته هایمان، اندازه حقیقی داشتههایمان را بدانیم. امان از چاه فراموشی که هیچوقت از کارتهای تا خورده و فرصتهای سوخته پر نخواهد شد!
اما فارغ از همه این مبانی قماربازی، پشت این میز جدید و در شرایط خاص کنونی، شاید بزرگترین خطای ما شیفته و سرگرم بازی شدن است. دیدمان به دیوارهای این اتاق محدود شده و فکرمان فراتر از بازی را نمیاندیشد. در حالی که اصل ماجرا جایی آن بیرون بیتوقف در جریان است. و نه صرفا پشت میز مذاکره، بل در میدان مبارزه! البته این مبارزه یا بهتر بگوییم این مجاهده ساحت هایی دارد. تنها ساحتش شلیک موشک و شمشیر زدن به گلوی دشمن نیست. در هر میدانی که جا زدیم و پا پس کشیدیم، دشمن جلو آمد و هر صحنه را که ما تصویر نکردیم او قلم به دست گرفت. اکنون مهم این است که از پشت میز، افق های دورتر را ببینیم.
دیپلماسی، خود میدانی دیگر است و مذاکره چیزی بیش از یک گوشه این میدان نیست. عرصه دیپلماسی لبریز پیچیدگیها است و سرشار از کارهای نکرده و ماموریتهای نرفته. اهمیت یک گوشه از این صحنه هم در حد همان یک گوشه است. زمانی که میخواهند اسب مسابقه جز دویدن به چیز دیگری فکر نکند و جز رسیدن روی موضوع دیگری تمرکز نکند از چشم بندی استفاده میکنند که تنها اجازه رویت مقصد را به او میدهد. مبادا ما هم چشم بند را بپذیریم و فراموش کنیم حل مشکل تنها از این مسیر نمیگذرد و مقصد آنی نیست که دشمن تلاش دارد نشان دهد. ما نباید مانند اسبها در یک خط راست حرکت کنیم.
سرنوشت این جنگ های متمادی که زیر پوست دنیا در حال گردش اند، به یکدیگر بیارتباط نیست. هر کدام که پیروزی نتیجه دهد، در دیگری نیرومندتر خواهیم بود و ارمغان هر کدام که شکست باشد کارمان در دیگری سختتر است. متاسفانه اما این یکی اصل را نیز تنها از یک زاویه مینگریم؛ که اگر مذاکره را بردیم (تازه با دید خوشبینانه!) حالا میتوانیم میدانهای دیگری پیش روی خود تصور کنیم. این هم میشود یک خطای راهبردی دیگر! در واقع مذاکره تک بعد مبارزه دستگاه دیپلماسی ما نیست و اگرچه دیگر عرصهها از این یک جزء اثر پذیراند اما خود داستان جدایی دارند. و حتی مهمتر آنکه پیروزی در آن دیگر ساحتها است که می تواند ضمانت موفقیت در این یک جزء را هم فراهم کند!
صد البته که این موضوع تغییری در اصل چالش زایی جدی تحریم ها بر اقتصاد و اجتماع ما ایجاد نمی کند؛ اما در عین حال این اصل دیگر راه هم تغییر نمیدهد که دشمن این نیزه را به سمت ما نشانه رفته و تا او هست از دشمنی کردن باز نمیایستد. این یعنی یا جیبها را خالی کنید یا نیزه سر جایش باقی خواهد ماند! اگر ما هم جیب پر میخواهیم و هم امان از نیزه، پر واضح است که مسیرش تنها از قماربازی با مستکبر عبور نمیکند. ضمنا، شاید در آن جیبی که او تلاش میکند پوچ و کم ارزش جلوه دهد، سلاحی قدرت ساز برای مدافعه نهفته باشد!
جدای از اینها همانطور که پیشتر اشاره شد، بسیاری از چالش های کلان امروز ما، نتیجه تصمیمات غلط دیروز ما است؛ و راه حلشان مشروط است به انتخاب صحیح و عزم راسخ برای فردا. در حقیقت ایراد دیگر کار ما آنجا است که میان تاثیر تحریمها بر مشکلات، و ریشههای همان مشکلات تفکیک قائل نمیشویم و تصور میکنیم وجود تاثیر تحریم در فلان موضوع دلالت میکند بر تحریمی بودن ریشه آن. در حالی که اساسا از همان ابتدا تحریم نبوده که این مشکل را آفریده و بعد از مرگ تحریم هم چالش ما کج دار و مریز به بقای خویش ادامه خواهد داد. درست است که تحریم سایهای افکنده و تا صغیرترین مشکلاتی که میبینیم نفوذ کرده؛ نمکی است روی زخمهای ریز و درشت وطن، اما حتما خود زخم نیست! خود زخم را که توانستیم التیام بخشیم و درمان کنیم نمک ریختن روی آن دیگر درد ساز نمیشود و آنجا است که حریف میفهمد دیگر بلوفی در کار نیست!