دانشجو یا دانشجو؟!
از دانشجوي 16 آذر 1332 تا دانشجوي 4 آبان 1401، قياسي بين آنچه بود و آنچه هست...
16 آذر 1332- پيشدرآمد
دو روز پيش بود که راديو اعلامکرد قرار است روابط سياسي با بريتانيا به روال گذشته باز گردد و مبادله سفير و حل اختلافات سر نفت از سرگرفته شود... بقيه خبر نامربوط بود؛ ايراني ديگر عادت کرده هرجا اسم بريتانيا ميآيد بلافاصله دنبال نفت بگردد. ديگر همهي جهان ميدانند بريتانيا دوست و دشمن ندارد، منافعش همهچيز را مشخص ميکند و منفعت ايران براي بريتانيا فعلاً در نفت خلاصه ميشود. نفتي که در اسفند 1329 جشن ملي شدنش گرفته شدهبود و براي اولين بار در تاريخ ايران قرار بود در راستاي منافع مردم به کار گرفته شود، حالا بعد از سه سال به لطف کودتاي آمريکاييها دوباره آب از دهان بريتانيا راه انداختهاست. حتي شرکتهاي هلندي، فرانسوي و آمريکايي عضو کنسرسيوم هم براي نفتمان دندان تيز کردهاند و در سر دارند با انعقاد قراردادي صددرصد عادلانه حق امتيازشان از نفت ايران را به پنجاهدرصد افزايش دهند!
امثال مصدق هم که هنوز از شوک خيانت آمريکاييها در کودتاي 28 مرداد بيرون نيامده در صف انتظار تشکيل دادگاه رسيدگي به جرم قرار گرفتهاند. مخلص کلام اينکه، قشر آگاه جامعه بهويژه قشر دانشجو دستاوردهاي نهضت ملي را نقش بر آب و سرمايههاي کشورشان را همچون گذشته در معرض تاراج بيگانگان ميبينند.
4 آبان 1401- پيشدرآمد
چهل روز پيش بود که خبر فوت مهسا اميني، دختر جواني که توسط پليس امنيت اخلاقي دستگير شدهبود، پخش شد. دوربينهاي امنيتي نشان ميدهند مرحومه در سالن سخنراني پليس بعد از مشاجره کلامي با يکي از مأمورين از هوش رفته و تلاشها براي رساندن او به بيمارستان و احيا بيثمر ماندهاست. ولي به لطف فضاي مجازي شايعات از وارد شدن ضربه به سر او و شکستن استخوان جمجمه و احتمال مرگ مغزياش بهسرعت پخش شده و ضريب رسانهاي بالايي ميگيرند. همه از وقوع چنين رخدادي ناراحت و خواستار رسيدگي به جرم مسببين احتمالياند. سرعت توليد خبر و محتواي فيک توسط رسانههاي خارجي در رابطه با فوت مهسا فراتر از حد تصور است! تا حدي که شايعات مرزهاي ايران را بهسرعت رد کرده و امواج جديد تحريمها به بهانه تضييع حقوق زنان از آمريکا و اتحاديه اروپا روانه ايران ميشوند. انقلاب هشتگها و پستها در توييتر غوغا کرده و جنگ شناختي گستردهاي عليه مردم ايران راه افتادهاست.
خلاصه که چند روزيست همه در بهت و حيرت، منتظر اعلام موضع افراد شاخص و ارگانهاي دولتياند و قشر دانشجو هم از اين سردرگمي بيبهره نيست!
16 آذر 1332- دانشجو چه ميخواهد؟
از دو روز پيش تظاهرات در گوشه و کنار شهر، بازار و بهويژه دانشگاه شکل گرفتهاست و مردم انزجار خود را از تجديد رابطه با بريتانيا، انعقاد قرارداد کنسرسيوم و ورود نيکسون (معاون آيزنهاور رئيسجمهور وقت آمريکا) به ايران فرياد ميزنند. اعتراضات منسجم دانشگاهها به اعتراضات مردمي شکل ميدهد و روزبهروز بر شدت نفرت عموم نسبت به استعمارگران افزوده ميشود. ولي چرا؟ آمريکا که قرار است از رژيم دست نشاندهاش حمايتکند تا شاه فراري در يک حرکت عوام فريبانه دوباره بتواند اعتماد ملت را جلب کند، نيکسون که حامل وامهاي آمريکايي است و بعد از آمدنش پول به کشور تزريق و اوضاع بازار و اقتصاد بهتر ميشود، چرا انقدر مورد تنفر و انزجار قشر دانشجو هستند؟
به نظر ميرسد با دانشجويي طرفيم که ديگر حاضر نيست استقلال کشورش را ولو به قيمت زندگي با رفاه بيشتر تحت استعمار و نوکري بيگانگان معامله کند! دانشجويي که از سهمطلبي آمريکا و بريتانيا از سرمايههاي کشورش به تنگ آمده، غيرت ايرانياش از اين همه دخالت خارجي و سرسپردگي محض در مقابل قراردادهاي يکطرفه و ظالمانه به جوش آمده و حالا ميخواهد خشم و نارضايتياش را نشان دهد. ميخواهد بجنگد براي استقلال. بجنگد براي آزادي سرمايههاي کشورش از چنگال استعمار. بجنگد براي آينده ايران!
4 آبان 1401 - دانشجو چه ميخواهد؟
بيشتر از يک ماه است که عدهاي از دانشجويان کلاسهاي درس را تحريم کردهاند. نهتنها تحريم که يک ليست بدها از اساتيد و دانشجويان شرکتکننده در کلاسها ساختهاند تا با آنها قطع رابطه و در آيندهاي نامعلوم تسويه حساب کنند. چرا؟ در اعتراض به همان ماجراي مهسا اميني، و به دنبالش دستگيري حدوداً بيست نفر از دانشجوياني که اکثراً در ناآراميها و اغتشاشات خياباني اخير بازداشت شدهاند. بهدنبال فوت مرحومه مهسا اميني که به اعتراف تلخ رسانههاي خارجي صرفاً بهانه و اسم رمزي براي تحت فشار قراردادن ايران بود، حالا هر دختر جواني به هر دليلي در ايران فوتکند يا کشته شود به اسم نظام تمام ميشود. فرقي نميکند ميخواهد در اثر سانحه رانندگي باشد يا بيماري يا خودکشي يا مصرف بيش از حد مواد مخدر و مشروبات الکلي و يا هر چيز ديگري که به ذهنتان ميرسد. مخصوصاً اگر دختر بينوا نام خوش آوا و چهره زيبايي هم داشتهباشد سريعاً در صف شهداي(!) انقلابشان (!!) جاي ميگيرد. و حقيقت ماجرا هم لابد هماني است که مجري بيبيسي، رسانه حکومتي انگلستان (بخوانيد بريتانيا!) يا ادمين کانالي که هزاران مايل از خاک ايران فاصله دارد، ميگويند. به هرحال تصاوير دوربينهاي امنيتي که بي برو برگرد بخشي از پروپاگانداي نظام است، گزارش پزشکي قانوني ساختگي است، صحبتهاي نزديکان متوفي حاصل اعترافگيري اجباري و خلاصه هر چيزي به هر نحوي که بخواهد حقيقت را برخلاف آنچه ميخواهند اثبات کند، دروغ و کار مزدوران نظام است!
بخش دردناک ماجرا اين است که دانشجو بهجاي پيگيري خواستههاي خود و مردمش، بهجاي روشن کردن ابهامات مرگ کشتههاي اخير، بهجاي مشخص کردن مرزش با امپراتوري دروغ اين رسانهها، بهجاي محکوميت تحريمهاي خصمانه جديد عليه مردم ايران، کنشش را در تعطيلي کلاسهاي درس و تلاش براي مختلطکردن سلف خلاصه کردهاست. کاش لااقل اين کنشهاي حداقلي ابتکار خودش بود! کاش دستور اعتصابش را از آن سوي مرزها نگرفته بود، کاش طوطيوار شعارهاي گروهکهاي منافق را تکرار نميکرد. کاش فقط کمي در جريان دغدغههاي اصلي مردمش بود!
16 آذر 1332- 10 صبح
برخورد پليس براي متفرق کردن جمعيت دانشجو پديده جديدي نيست ولي امروز -16 آذر 1332- برخلاف روزهاي قبل، متفرق کردن جمعيت در دستور کار پليس ديده نميشود، يعني اساساً پليسي ديده نميشود. اينبار لشگر 2 زرهي بهسمت دانشگاه گسيل شدهاست! نيروهاي کماندو دسته جانباز، مسلح به مسلسل دستي با تعداد زيادي سرباز، وارد دانشگاه تهران ميشوند و مستقيماً بهسمت قلب تپنده جريان دانشجويي يعني دانشکده فني هجوم ميآورند. به نظر ميرسد شاه از ناآراميهاي 14ام و 15 ام آذر، ترسيده و مشخصاً دنبال زهر چشم گرفتن از جريان دانشجوييست که مبادا در روند ورود نيکسون خللي وارد کنند و دل آمريکاي عزيز حامي دولت کودتايياش را از خود برنجانند!
از صبح جو دانشگاه کاملاً نظامي است و خبر از يک واقعه بزرگ ميدهد. با اين وجود دانشجويان سعي در آرام نگه داشتن فضا دارند و مطابق معمول سر کلاس درس حاضر ميشوند. بله، معترضند، عصبانياند، حتي ترسيدهاند ولي همچنان مواجهه منطقي با مسئله دارند. بهعنوان يک دانشجو اساساً راهحل مشکلات مردم و وظيفه اصلي خود را درسخواندن ميبينند. براي رسيدن به خواستههايشان و براي کوتاهکردن دست بيگانه از ثروت کشورشان راهي مؤثرتر از بالا بردن توان علمي خود نميبينند!
(تأکيد بيهوده نويسنده بر اين امر بديهي را ببخشيد. 70 سال بعد اين موضوع آنقدر هم بديهي به نظر نميرسد!)
4 آبان 1401 - 10 صبح
در همين روزها که عدهاي بست نشستهاند، دانشجويان دستگيرشده هم کمکم آزاد شدهاند. يعني اعتراضات بهخوبي و خوشي به سرانجام رسيد؟ خير. مگر اعتراض دانشجو منحصر به دستگيري دوستانش بود؟ اينجا با دانشجويي طرفيم که به همه سازوکارهاي دانشگاه و حکومت اعتراض دارد بهجز غذاي سلف دانشگاه، فضاي آزاد جلوي بوفه و تريبون اعتراضي که دانشگاه به او دادهاست، همه تکاليفش اعم از شرکت در کلاسها، رعايت قوانين پوشش دانشگاه، حتي ادب برخورد با مسئولين دانشگاه را از ياد برده و دودستي چسبيده بهحق آزادي بيانش!
آزادي بيان از ديد او يعني چه؟ يعني آزادي انتقاد و گفتگو؟ يعني آزادي اعتراض؟ کاش ميشد شعارهايش را باورکرد ولي اينطور به نظر نميرسد. او ميخواهد بتواند آزادانه توهين کند وگرنه چرا در پاسخ به پيشنهاد رئيس دانشکده مبني بر دعوت به گفتگو در سالن آمفيتئاتر بايد او را هو کند؟ او ميخواهد آزادانه به تفکر مقابلش سنگپراني کند، بدون ترس از بازخواست تهمت بزند و دروغ بگويد و در يک کلام آزادانه بر دانشگاه ديکتاتوري کند!
کم کم نقاب منطق و گفتگو از چهرهاش ميافتد و به سلاح اصلياش روي ميآورد؛ فحاشي.
دانشگاههايي که تا ديروز سطح علمي و رنک جهانيشان زبانزد خاص و عام بود و تحصيل در آنها روياي هر طالب علمي محسوب ميشد، حالا تبديل به چاله ميدانهايي شدهاند که هر روز در تجمعات معترضين آنها فحشهاي جديد ياد ميگيريد.
دانشگاه تهران هم از اين بليه در امان نماندهاست. چهارشنبه 4 آبان به مناسبت چهلم مرحومه اميني عدهاي از دانشجويان جلوي سردر دانشکده فني تجمع ميکنند. به گفته خودشان از بيانيهخواني و اعتراضات مسالمتآميز خسته شدهاند. ميخواهند در حماسهسازي از حمله دانشجويان شريف به سلف دانشگاه عقب نمانند. يا خداي نکرده دانشجويان خواجهنصير در شعارهاي مبتذل و توهينآميز از آنها پيشي نگيرند. اين شد که گروهي از آنها با سردادن شعارهايي بي هدف و صرفاً هتاکانه و حرکات توهينآميز دست، سطح گفتمان جريان دانشجوييشان را به جامعه خارج از دانشگاه ارائه دادند. واکنش خانواده بزرگ دانشگاه تهران -همانهايي که دانشگاه تهران 1332 را زيسته يا حداقل شنيدهبودند - در قبال اين هتک حرمتها چه بود؟ سکوت غمانگيز اساتيد و بهت دانشجوياني که دعا ميکردند آخر اين ماجرا ختم بهخير شود.
16 آذر 1332- قبلازظهر
يکي از کارکنان دانشگاه از طرف رياست مأمور شده به تک تک کلاسها برود و قبل از ورود نظاميان به دانشجويان هشدار دهد تا اگر روزنامه راه مصدق يا هر چيز مشکوکي دارند منهدمکنند. همين که بيرون ميرود چند نفر سرباز پشت در راهش را سد کرده و از او ميخواهند دانشجوياني که نظاميان را مسخره کردهاند معرفيکند. پيرمرد بيچاره هم از همهجا بيخبر حسابي کتک ميخورد و وقتي سربازان را نااميد ميکند او را رها ميکنند. نظاميان، مسلسل بهدست، وارد کلاسها شده و به همان بهانهي بي اساس قبلي عدهاي را بهزور و تهديد از کلاس درس خارج کرده و به باد کتک ميگيرند!
رئيس دانشگاه در اعتراض به ورود نظاميان مسلح به دانشگاه دست به اعتصاب زده و کلاسها را زودتر تعطيل ميکند تا با اين شيوه اگر شده دانشگاه را از اين هتک حرمت نجاتدهد. در اين ميان يکي از دانشجويان که طاقتش طاق شده، در اعتراض به رفتار اهانتآميز نظاميان ميگويد «دست نظامي از دانشگاه کوتاه!» و پاسخ به اعتراض ساده، بهحق و بهجاي او چه ميتواند باشد؟ سيلي؟ لگد؟ ارجاع پرونده به کميته انضباطي؟ ممنوع التحصيليِ چند ساله؟ تبعيد مادامالعمر؟ حبس ابد؟ خير، مسلسلها محض تزئين که نيستند! پاسخ تيرباران است...
سه نفر شهيد ميشوند و دهها نفر بهشدت مجروح. آزمايشگاههاي دانشکده حالا درمانگاههاي سرپايي شدهاند که در آنها مستخدمين و اساتيد مشغول پانسمان دانشجويان مجروح هستند. در اين بين تعدادي دانشجو از دانشکدههاي ديگر هم دستگير و در کاميونهاي ارتش به بازداشتگاهها منتقل ميشوند.
مهدي شريعت رضوي، احمد قندچي و مصطفي بزرگنيا سه دانشجوي شهيد اين جنايت بزرگ که روزنامهها از آنها بهعنوان سه قرباني پيش پاي نيکسون ياد ميکنند!
سه قطره خون که بر چهره دانشگاه تهران همچنان گرم و تازهاند و دکتر شريعتي به زيبايي در وصفشان ميگويد:
«... اين سه يار دبستاني که هنوز از تحصيلشان فراغت نيافتهاند، نخواستند- همچون ديگران- کوپن ناني بگيرند و از پشت ميز دانشگاه، به پشت پاچال بازار بروند و سر در آخور خويش فرو برند. از آن سال، چندين دوره آمدند و کارشان را تمام کردند و رفتند، اما اين سه تن ماندند تا هر که را ميآيد، بياموزند، هرکه را ميرود، سفارش کنند. آنها هرگز نميروند، هميشه خواهند ماند، آنها «شهيد»ند»
4 آبان 1401 - بعدازظهر
با شروع شعارهاي توهينآميز و هنجارشکنانه دانشجويان در مقابل سردر، نيروهاي امنيتي جلوي در دانشکده مستقر ميشوند. دانشجويي که خود را صداي مردم ميداند حالا رکيکترين فحشهاي جنسي و ناموسي را بهسوي ارزشها و اعتقادات مردم روانه ميکند، روسري بالاي سر ميچرخاند و انگشتش را به نشانه توهين بالا ميگيرد. دامنه فحاشي گستردهتر ميشود. حراست دانشکده که جاي خود دارد، حتي به مسئولين دانشگاه و دانشجوياني که درحال عبور و مرور از درب هستند هم رحم نميکنند و همه را به رگبار فحش ميبندند. بوي تند گاز اشکآور از پشت جمعيت معترض در محيط پخش ميشود. جمعيت از فرصت استفاده کرده و بهسمت سلف عقبنشيني ميکند (به هرحال وقت ناهار رو به اتمام است و اين افراد سر غذا با هيچکس شوخي ندارند!) جمعيت ميرود تا بخش دوم حماسهاش يعني مختلط کردن سلف را عمليکند.
بعد از ناهار جمعيت دوباره جلوي سردر جمع شده و فحاشي از سر گرفتهميشود. نيروهاي يگان ويژه از پشت در با تفنگ پينت بال به داخل دانشکده شليک ميکنند.
جمعيت ميترسد و پراکنده ميشود. به نظر ميآيد حماسه مورد قبولشان ساخته شده باشد! عکس و فيلمها را که ميگيرند ديگر دليلي براي ماندن ندارند. حالا اگر هم کسي جرئت کند و بابت رفتار زننده و دور از شأن دانشگاه مؤاخذهشان کند، سخنان شاهدان ماجرا را انکارکرده و ادعا ميکنند نيروهاي يگان تحريکشان کردهاند!
بهسختي ميتوان باورکرد اين همان دانشگاهي است که زماني دانشجويانش بهخاطر سردادن شعار «مصدق پيروز است» و به جرم استکبارستيزي به رگبار بسته شدند.
و زماني عجيبتر ميشود که معترضين چهارم آبان خود را ميراثدار شهداي شانزده آذر دانسته و به اسم نهضت استکبارستيزانه آنها مستقيماً در راه منافع استکبار، تجزيه ايران و تسليم استقلال کشور قدم بر ميدارند.
منابع
روايت شهيد چمران از 16 آذر 1332
روايت مهندس بازرگان از 16 آذر 1332
روايت دکتر عابدي از 16 آذر 1332
درآمدي بر جنبشهاي دانشجويي در ايران / هوشنگ جيراني
روزنامه اطلاعات سه شنبه هفدهم آذر 1332