راه رفتن برای بسیاری از ما فعالیتی ساده و ناخودآگاه است؛ اما همین حرکت به ظاهر ساده حاصل هماهنگی دقیق سیستم عصبی، عضلات و مفاصل است.
اگر بخشی از این سیستم دچار اختلال شود، حتی برداشتن یک قدم نیز میتواند دشوار شود. یکی از مشکلاتی که میتواند الگوی طبیعی راه رفتن را تحت تأثیر قرار دهد، «افتادگی مچ پا» یا Foot Drop است.
در این وضعیت، فرد هنگام برداشتن قدم نمیتواند پنجه پا را به اندازه کافی به سمت بالا حرکت دهد. در نتیجه ممکن است نوک پا هنگام حرکت به زمین نزدیک شود یا با سطح زمین تماس پیدا کند.
بعضی افراد برای جبران این وضعیت، زانوی خود را هنگام راه رفتن بیشتر از حالت عادی بالا میآورند یا الگوی حرکت لگن و پا را تغییر میدهند.
Drop معمولاً بهعنوان یک نشانه حرکتی در نظر گرفته میشود و ممکن است در نتیجه اختلال در عصب، عضله یا سیستم عصبی مرکزی ایجاد شود.
این مشکل در برخی افراد دارای شرایطی مانند:
سکته مغزی
اماس (MS)
فلج مغزی
برخی آسیبهای مغزی
برخی آسیبهای نخاعی
آسیب بعضی از اعصاب اندام تحتانی
و سایر اختلالات عصبی یا حرکتی
دیده میشود.
البته علت و شدت افتادگی مچ پا در افراد مختلف یکسان نیست. به همین دلیل ارزیابی دقیق بیمار توسط پزشک، فیزیوتراپیست یا متخصص توانبخشی اهمیت زیادی دارد.

در بخشی از این چرخه که پا از زمین جدا شده و به سمت جلو حرکت میکند، پنجه پا باید به اندازه مناسبی بالا بیاید تا پا بتواند بدون برخورد با زمین به جلو منتقل شود.
به این بخش از چرخه راه رفتن Swing Phase گفته میشود.
در برخی افراد دارای Foot Drop، فعالسازی عضلات مسئول بالا آوردن پنجه در این مرحله کافی نیست. در نتیجه فاصله پنجه با زمین کاهش پیدا میکند.
همین موضوع باعث شده است که در توانبخشی این بیماران، علاوه بر روشهای متداول، فناوریهایی برای کمک به فعالسازی عضلات در زمان مناسب نیز مورد توجه قرار بگیرند.
یکی از فناوریهای مورد استفاده در این زمینه Functional Electrical Stimulation یا به اختصار FES است.
در این روش، پالسهای الکتریکی کنترلشده از طریق الکترودها به عصب یا عضلات هدف اعمال میشوند تا یک حرکت عملکردی ایجاد یا تسهیل شود.
تفاوت مهم FES با یک تحریک الکتریکی ساده در واژه «عملکردی» است.
هدف فقط ایجاد انقباض عضله نیست؛ بلکه تحریک باید با یک فعالیت واقعی مانند گرفتن یک جسم، حرکت دادن دست یا راه رفتن هماهنگ شود.
در کاربرد مربوط به Foot Drop، هدف این است که تحریک در مرحله مناسبی از چرخه راه رفتن انجام شود تا به حرکت پنجه پا کمک کند.

در نسل جدید برخی تجهیزات FES، حسگرهایی برای تشخیص وضعیت و حرکت اندام استفاده میشوند.
این حسگرها میتوانند اطلاعات مربوط به حرکت پا را دریافت کنند و سیستم کنترل بر اساس این اطلاعات تشخیص دهد که فرد در کدام قسمت از چرخه راه رفتن قرار دارد.
فرایند را میتوان به شکل ساده اینگونه تصور کرد:
حرکت پا ← تشخیص حرکت توسط حسگر ← پردازش اطلاعات ← تعیین زمان مناسب ← اعمال تحریک الکتریکی

خیر.
افتادگی مچ پا میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و شرایط سیستم عصبی و عضلانی بیماران نیز متفاوت است.
به همین دلیل نمیتوان صرفاً بر اساس مشاهده افتادگی پنجه تصمیم گرفت که یک فرد کاندید مناسبی برای FES است.
مواردی مانند علت ایجاد Foot Drop، وضعیت اعصاب محیطی، شرایط عضلات، وضعیت پوست، بیماریهای زمینهای و شرایط کلی بیمار باید در ارزیابی متخصص در نظر گرفته شوند.
همچنین محل قرارگیری الکترودها و تنظیم پارامترهای تحریک در نتیجه حاصلشده اهمیت زیادی دارد.
بهتر است FES را بهعنوان یکی از ابزارهای موجود در حوزه توانبخشی در نظر بگیریم، نه جایگزینی برای تمام روشهای دیگر.
برنامه توانبخشی هر بیمار بر اساس وضعیت او تعیین میشود و ممکن است شامل تمرینات حرکتی، فیزیوتراپی، وسایل کمکی، تحریک الکتریکی یا ترکیبی از روشهای مختلف باشد.
در بعضی بیماران استفاده از فناوریهای کمکی میتواند در کنار سایر بخشهای برنامه توانبخشی مورد بررسی قرار گیرد.
ترکیب حسگرهای حرکتی، پردازش داده و تحریک الکتریکی باعث شده تجهیزات توانبخشی از سیستمهای سادهتر به سمت سامانههایی حرکت کنند که میتوانند نسبت به حرکت فرد واکنش نشان دهند.
در چنین سیستمهایی، مسئله فقط تولید یک پالس الکتریکی نیست.
سیستم باید بتواند حرکت را تشخیص دهد، زمان مناسب را انتخاب کند و تحریک را با فعالیت واقعی فرد هماهنگ کند.
این حوزه در مرز میان مهندسی پزشکی، علوم اعصاب، الکترونیک و توانبخشی قرار دارد و همچنان موضوع تحقیقات و توسعه فناوریهای جدید است.