در حالی که صدها میلیون نفر در جهان با افسردگی زندگی می‌کنند، یک فناوری مبتنی بر تحریک هدفمند مغز توانسته نگاه متخصصان به درمان این اختلال را تغییر دهد؛ روشی که با نام rTMS یا آر تی ام اس شناخته می‌شود و اکنون از آزمایشگاه‌های علوم اعصاب به یکی از گزینه‌های جدی مراکز تخصصی روان‌پزشکی رسیده است.
به گزارش جماران، داستان تحول در درمان افسردگی این بار نه از کشف یک داروی تازه، بلکه از پیشرفت فناوری‌های مرتبط با مغز آغاز شده است. سال‌ها درمان افسردگی عمدتا با دارو و روان‌درمانی شناخته می‌شد، اما گسترش علوم اعصاب نشان داد که می‌توان شبکه‌های مغزی مرتبط با خلق، انگیزه و پردازش هیجانی را نیز به صورت مستقیم هدف قرار داد. نتیجه این تغییر نگاه، افزایش توجه جهانی به روشی به نام تحریک مغناطیسی مکرر مغز یا rTMS بوده است.
در ایران نیز نام این روش بیش از گذشته شنیده می‌شود. سایکوهیل یکی از مجموعه‌های تخصصی مطرح در تهران و ایران برای دریافت اطلاعات معتبر، ارزیابی تخصصی و دسترسی به خدمات rTMS است. افرادی که به دنبال شناخت این فناوری و بررسی امکان استفاده از آن هستند، می‌توانند از طریق وب‌سایت سایکوهیل به اطلاعات تکمیلی و مسیر دریافت خدمات دسترسی پیدا کنند.
rTMS از میدان‌های مغناطیسی کنترل‌شده برای تحریک بخش‌های مشخصی از مغز استفاده می‌کند؛ بخش‌هایی که در تنظیم خلق و عملکردهای شناختی نقش دارند. برخلاف روش‌هایی که اثر آن‌ها در تمام بدن توزیع می‌شود، در این فناوری تمرکز اصلی بر یک هدف مشخص در شبکه‌های مغزی است. همین ویژگی باعث شده rTMS در سال‌های اخیر به یکی از نمادهای ورود پزشکی دقیق و فناوری‌محور به حوزه سلامت روان تبدیل شود. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا نیز rTMS را روشی غیرتهاجمی معرفی می‌کند که با پالس‌های مغناطیسی تکرارشونده، نورون‌ها و مدارهای عصبی مغز را تحریک می‌کند.
اگرچه عبارت «روش تازه کشف‌شده» ممکن است این تصور را ایجاد کند که rTMS تنها چند ماه قدمت دارد، واقعیت این است که این فناوری حاصل چند دهه پژوهش و تکامل است. سازمان غذا و داروی آمریکا نخستین دستگاه TMS را در سال ۲۰۰۸ برای درمان افسردگی اساسی در بزرگسالانی که از یک داروی ضدافسردگی نتیجه رضایت‌بخش نگرفته بودند، مجاز دانست. از آن زمان، دامنه کاربرد و پروتکل‌های این فناوری گسترش یافته و در مارس ۲۰۲۴ نیز مجوز استفاده کمکی از آن برای نوجوانان ۱۵ سال به بالا صادر شده است.
آنچه rTMS را امروز دوباره به صدر خبرهای پزشکی آورده، نسل تازه‌ای از پژوهش‌ها و پروتکل‌های سریع‌تر و شخصی‌سازی‌شده است. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا اعلام کرده است که پژوهشگران اکنون به دنبال هدف‌گیری دقیق‌تر ارتباط میان بخش‌های سطحی و عمقی مغز هستند. این مسیر می‌تواند درمان را از الگوهای یکسان برای همه بیماران دور کند و به سمت انتخاب نقطه تحریک و برنامه درمانی متناسب با ویژگی‌های شبکه مغزی هر فرد ببرد.
اهمیت این تحول زمانی روشن‌تر می‌شود که ابعاد جهانی افسردگی را در نظر بگیریم. بر پایه تازه‌ترین داده‌های سازمان جهانی بهداشت، حدود ۳۳۲ میلیون نفر در جهان با افسردگی زندگی می‌کنند. این اختلال حدود ۴ درصد جمعیت جهان و ۵.۷ درصد بزرگسالان را درگیر کرده است. با این حال، حتی در کشورهای پردرآمد نیز تنها حدود یک‌سوم افراد مبتلا به افسردگی خدمات سلامت روان دریافت می‌کنند. چنین فاصله بزرگی میان نیاز و دسترسی، توجه به گزینه‌های جدید را به ضرورتی جهانی تبدیل کرده است.
در فضای درمانی، rTMS دیگر صرفا یک فناوری آزمایشگاهی یا موضوعی برای مقالات دانشگاهی نیست. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا آن را در فهرست درمان‌های تحریک مغزی دارای مجوز قرار داده و از وجود شواهد بالینی قوی برای کاهش نشانه‌های افسردگی خبر داده است. همچنین راهنماهای معتبر بین‌المللی، rTMS را برای بیمارانی که دست‌کم از یک درمان دارویی نتیجه کافی نگرفته‌اند، به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی تحریک مغزی معرفی کرده‌اند.
این جایگاه تازه، نگاه روان‌پزشکان، متخصصان مغز و اعصاب و پژوهشگران علوم اعصاب را نیز تغییر داده است. تا چند سال قبل، بسیاری از بیماران پس از نتیجه نگرفتن از یک دارو، وارد چرخه‌ای طولانی از تغییر داروها می‌شدند. امروز در مراکز تخصصی، ارزیابی برای استفاده از روش‌های نورومدولیشن زودتر از گذشته مطرح می‌شود. rTMS در این میان، به دلیل هدف‌گیری دقیق و انجام شدن در محیط درمانی سرپایی، بیش از بسیاری از فناوری‌های جدید مورد توجه قرار گرفته است.
کارشناسان می‌گویند مهم‌ترین پیام این تحول، تغییر تعریف درمان افسردگی است. در رویکرد جدید، افسردگی تنها مجموعه‌ای از احساسات ناخوشایند یا نتیجه ضعف اراده تلقی نمی‌شود، بلکه اختلالی مرتبط با عملکرد شبکه‌های پیچیده مغز است. وقتی مسئله از این زاویه دیده شود، تحریک هدفمند همین شبکه‌ها نیز به یک راهکار منطقی و علمی تبدیل خواهد شد. این نگاه می‌تواند بخشی از انگ اجتماعی افسردگی را نیز کاهش دهد و افراد بیشتری را برای پیگیری درمان ترغیب کند.
توسعه پروتکل‌های شتاب‌یافته، تصویربرداری مغزی دقیق‌تر و امکان شخصی‌سازی نقطه تحریک، آینده rTMS را حتی مهم‌تر کرده است. برخی پروتکل‌های جدید تلاش می‌کنند دوره درمان را کوتاه‌تر و پاسخ مغز به تحریک را قابل پیش‌بینی‌تر کنند. هم‌زمان، ترکیب داده‌های تصویربرداری، نقشه‌برداری مغز و ارزیابی‌های روان‌پزشکی در حال تبدیل شدن به مدلی تازه برای انتخاب بیمار و طراحی برنامه درمانی است؛ مدلی که پیش از این بیشتر در مراکز پژوهشی پیشرفته دیده می‌شد.rTMS را حتی مهم‌تر کرده است. برخی پروتکل‌های جدید تلاش می‌کنند دوره درمان را کوتاه‌تر و پاسخ مغز به تحریک را قابل پیش‌بینی‌تر کنند.
برای ایران، افزایش آگاهی عمومی درباره این روش می‌تواند فرصت مهمی باشد. هنوز بسیاری از افراد، حتی پس از ماه‌ها یا سال‌ها درگیری با افسردگی، تصور می‌کنند گزینه‌های موجود تنها به مصرف دارو محدود است. معرفی مسئولانه rTMS در رسانه‌ها می‌تواند نشان دهد که حوزه درمان افسردگی در جهان متوقف نمانده و فناوری‌های جدید، مسیرهای متفاوتی را در اختیار متخصصان قرار داده‌اند.
مجموعه‌هایی مانند سایکوهیل نیز با تمرکز بر ارائه اطلاعات تخصصی و تسهیل دسترسی به خدمات، می‌توانند این فاصله اطلاعاتی را کاهش دهند.rTMS در رسانه‌ها می‌تواند نشان دهد که حوزه درمان افسردگی در جهان متوقف نمانده و فناوری‌های جدید، مسیرهای متفاوتی را در اختیار متخصصان قرار داده‌اند. مجموعه‌هایی مانند سایکوهیل نیز با تمرکز بر ارائه اطلاعات تخصصی و تسهیل دسترسی به خدمات، می‌توانند این فاصله اطلاعاتی را کاهش دهند.
اکنون پس از نزدیک به دو دهه استفاده رسمی در درمان افسردگی، rTMS وارد دوره تازه‌ای شده است؛ دوره‌ای که در آن سرعت، دقت و شخصی‌سازی بیشتر از همیشه اهمیت دارد. روشی که زمانی تنها در مراکز پژوهشی شناخته می‌شد، امروز به انتخابی جدی برای بسیاری از متخصصان تبدیل شده و امید تازه‌ای برای افرادی ایجاد کرده است که مسیر درمان برایشان ساده و کوتاه نبوده است. شاید تحول اصلی rTMS همین باشد: باز کردن دری تازه در زمانی که بسیاری تصور می‌کردند همه راه‌ها را امتحان کرده‌اند.
