هر ساله ماه سپتامبر برای متخصصین حوزهی سلامت روان با روز ویژهای همراه است. ۱۰ سپتامبر روز جهانی پیشگیری از خودکشی بهانهای است تا توجه جامعهی جهانی به این موضوع بازگردد. صحبت از خودکشی چالشهای خود را دارد. این چالش وابسته به تعریفی است که فرد اقدامکننده، فرد شاهد این موضوع و متخصص امر سلامت روان دارد. قصد من برای نوشتن این یادداشت صحبت از اقدام به خودکشی به عنوان موضوع اصلی نیست. چرا که نویسندگان و افراد ذیصلاح به قدر کافی و مناسب از آن یاد میکنند. بهتر است اینبار نگاه ما به رفتارها و اقدامات پیشین آن بازگردد. بهتر است بازتعریف دوبارهای از تمام آنچه رفتارهای منجر به خودکشی و رفتارهایی بدون قصد و نیت خودکشی است داشته باشیم تا چالشهای ما در بحث پیرامون آن کاسته شود. خودکشی، رفتارهای خودآسیبرسان و خودزنی در تمامی گروههای سنی (نوجوانان، جوانان، بزرگسالان و سالخوردگان) دیده میشود اما در این یادداشت مشخصا به گروه جوانان میپردازیم.
رفتارهای خودآسیبرسان در میان نوجوانان و جوانان به یک بحران فزاینده بهداشت عمومی تبدیل شده است. دادههای آماری بهطور مداوم حاکی از افزایش نرخ این رفتارها و همچنین خودکشی در دهههای اخیر به ویژه میان دختران جوان هستند. این رفتارها صرفا اقداماتی تکانشی یا بیمعنا نیستند؛ بلکه اغلب نشانهای از پریشانی عاطفی شدید است و درد روانی غیرقابل تحملی بهشمار میروند.
این مفاهیم نیازمند تعریف مشخص و دقیقی است و در ابتدا به آن خواهیم پرداخت:
رفتار خودآسیبرسان (Self-Harm): این اصطلاح یک مفهوم گسترده است که هرگونه آسیب عمدی به خود، صرفنظر از انگیزه یا قصد خودکشی را شامل میشود. این تعریف میتواند طیف وسیعی از رفتارها را در بر گیرد. از آسیب مستقیم به بدن (مانند بریدن) گرفته تا رفتارهای پرخطر غیرمستقیم مانند سوءمصرف مواد، رانندگی بیپروا یا محدودیت شدید غذایی.
رفتار خودزنی/ خودآسیبرسانی بدون قصد خودکشی (Non-Suicidal Self-Injury _ NSSI): این مفهوم بهطور خاص به آسیب رساندن عمدی و مستقیم به بافت بدن بدون وجود قصد برای پایان دادن به زندگی اشاره دارد. این تمایز بسیار کلیدی است زیرا بخش عمدهای از رفتارهای خودآسیبرسان که در میان جوانان مشاهده میشود، در این دسته قرار میگیرد. شایعترین روشهای NSSI شامل بریدن پوست، کوبیدن سر یا ضربه زدن به خود و سوزاندن پوست است.
ابهام واژگانی که در این حوزه وجود دارد، صرفاً یک مسئله آکادمیک نیست، بلکه یک ریسک بالینی جدی محسوب میشود. در حالی که منابع علمی به وضوح بین "خودآسیبرسانی" (که میتواند شامل قصد خودکشی باشد) و "NSSI" (که فاقد این قصد است) تمایز قائل میشوند ، در عمل بالینی و در زبان روزمره بیماران، این اصطلاحات به جای یکدیگر به کار میروند. یک نوجوان ممکن است گزارش دهد که "به خودش آسیب زده" بدون آنکه به طور دقیق مشخص کند آیا در آن لحظه قصد مردن داشته است یا خیر. با توجه به اینکه NSSI یکی از قویترین پیشبینیکنندههای اقدام به خودکشی در آینده است، عدم شفافسازی دقیق در مورد "قصد" در هر اپیزود از رفتار خودآسیبرسانی، میتواند یک خطای ارزیابی ریسک با پیامدهای فاجعهبار باشد. بنابراین، آموزش متخصصان بالینی برای کاوش دقیق و حساس در مورد نیت فرد در هر بار آسیب به خود، یک ضرورت مطلق در مدیریت این بیماران است.
با توجه به تعاریفی متفاوتی که سازمان بهداشت جهانی، سازمان ملل متحد و پژوهشهای روانشناختی و عصبشناختی در مورد دورهی دقیق جوانی عنوان کردهاند، بهطور کلی گروه سنی ۱۰ تا ۲۶ سال را به عنوان جمعیت هدف خود در نظر میگیریم تا بتواند خودآسیبرسانی را از ابتدای شروع آن در اوایل نوجوانی تا تثبیت آن در اوایل بزرگسالی را پوشش دهد.
نرخ شیوع: نرخ شیوع مادامالعمر NSSI در نمونههای جامعه نوجوانان بهطور میانگین بین ۱۶٪ تا ۲۳٪ تخمین زده میشود. این بدان معناست که تقریبا از هر شش نوجوان، یک نفر در طول زندگی خود حداقل یکبار اقدام به رفتار خودآسیبرسان بدون قصد خودکشی کرده است.
نرخ شیوع مادامالعمر اقدام به خودکشی در میان نوجوانان بهطور قابل توجهی کمتر از NSSI است و حدود ۶٪ تا ۷٪ گزارش میشود. مقایسه این دو آمار نشان میدهد که NSSI به مراتب شایعتر از اقدام به خودکشی است اما این دو پدیده به شدت با یکدیگر مرتبط هستند.
سن شروع و اوج شیوع: شروع NSSI معمولاً در اوایل نوجوانی، در سنین ۱۲ تا ۱۴ سالگی، رخ میدهد. این رفتار در اواسط نوجوانی، یعنی حدود ۱۵ تا ۱۷ سالگی، به اوج خود میرسد و پس از آن به تدریج کاهش مییابد. این الگو نشان میدهد که اوایل نوجوانی یک پنجره حیاتی برای مداخلات پیشگیرانه است.
تفاوتهای جنسیتی: یکی از پایدارترین یافتهها در این حوزه، نرخ بالاتر خودآسیبرسانی در دختران نسبت به پسران است. تقریبا تمام مطالعات این یافته را تایید میکنند، بهطوری که دختران ۱.۵ تا ۳ برابر بیشتر از پسران به این رفتار دست میزنند. به عنوان مثال یک متاآنالیز جامع نرخ شیوع مادامالعمر را در دختران ۱۹.۴٪ و در پسران ۱۲.۹٪ گزارش کرده است. این تفاوت اغلب به نرخ بالاتر افسردگی و اضطراب و تمایل بیشتر به درونیسازی مشکلات در دختران نسبت داده میشود. با این حال، تمرکز صرف بر آمار "چه کسی بیشتر انجام میدهد" کافی نیست. شواهد نشان میدهد که ممکن است روشها و انگیزههای این رفتار نیز بین دو جنس متفاوت باشد؛ برای مثال، بریدن در دختران شایعتر است، در حالی که پسران ممکن است بیشتر به رفتارهایی مانند مشت زدن به اشیاء روی آورند.
خودآسیبرسانی یک پدیده چندوجهی است که از تعامل پیچیده عوامل فردی، بینفردی و اجتماعی-محیطی ناشی میشود. هیچ عامل واحدی به تنهایی نمیتواند این رفتار را تبیین کند.
عوامل فردی و روانشناختی:
دشواری در تنظیم هیجان: این مفهوم به عنوان یکی از اصلیترین و محوریترین عوامل خطر در پژوهشهای اخیر شناخته میشود. دشواری در تنظیم هیجان یک عامل ترنسدیاگنوستیک است، به این معنی که در بسیاری از اختلالات روانی مشترک است. افراد مبتلا به این مشکل در شناسایی، درک، مدیریت و ابراز هیجانات خود، به ویژه هیجانات منفی شدید مانند خشم، غم، اضطراب و شرم، با چالش مواجهه هستند. در این شرایط، خودآسیبرسانی به عنوان یک راهبرد مقابلهای ناکارآمد اما سریع برای فرار از این هیجانات دردناک یا کاهش شدت آنها عمل میکند.
تکانشگری: تمایل به اقدام سریع و بدون فکر، به ویژه در پاسخ به هیجانات شدید، یک عامل خطر مهم دیگر است. پژوهشها به طور خاص بر (فوریت منفی) تاکید دارند، که به تمایل به انجام رفتارهای تکانشی در هنگام تجربه هیجانات منفی اشاره دارد. این عامل به طور معناداری ریسک بروز NSSI را در نوجوانان افزایش میدهد.
عوامل شناختی: الگوهای فکری منفی نیز در این زمینه نقش دارند. مهارتهای ضعیف حل مسئله، خودانتقادگری شدید، عزت نفس پایین و احساسات مزمن بیارزشی، ناامیدی و تنهایی، فرد را مستعد استفاده از راهبردهای مقابلهای ناسازگارانه مانند خودآسیبرسانی میکند.
عوامل بینفردی و محیطی:
تجربیات نامطلوب دوران کودکی: شواهد بسیار قوی نشان میدهند که سابقه تروما، به ویژه غفلت و سوءاستفاده (جسمی، جنسی یا عاطفی) در دوران کودکی، یکی از قدرتمندترین پیشبینیکنندههای خودآسیبرسانی در نوجوانی و بزرگسالی است. این تجربیات میتوانند به سیستم تنظیم هیجان فرد آسیب زده و او را در برابر استرسهای بعدی بسیار آسیبپذیر کنند.
روابط با همسالان: دوره نوجوانی زمان شکلگیری هویت اجتماعی است و روابط با همسالان اهمیت ویژهای مییابد. تجربیاتی مانند قلدری، انزوای اجتماعی و طرد شدن از سوی گروه همسالان، میتوانند درد عاطفی شدیدی ایجاد کرده و به عنوان محرکهای قوی برای خودآسیبرسانی عمل کنند. علاوه بر این، داشتن دوستانی که خود به این رفتار مشغول هستند، یک عامل خطر مهم است که به پدیده سرایت اجتماعی اشاره دارد، جایی که رفتار میتواند در یک شبکه اجتماعی گسترش یابد.
عوامل اجتماعی-اقتصادی:
شرایط اجتماعی و اقتصادی خانواده و جامعه نیز بیتأثیر نیست. مطالعات نشان دادهاند که زندگی در خانوادههای با درآمد پایین و مواجهه با محرومیتهای اجتماعی-اقتصادی با افزایش خطر خودآسیبرسانی در جوانان مرتبط است. این عوامل میتوانند از طریق مکانیسمهای مختلفی مانند افزایش استرس مزمن خانوادگی، کاهش دسترسی به خدمات بهداشت روان با کیفیت و محدود کردن فرصتهای تحصیلی و شغلی، تأثیر خود را اعمال کنند.
از خودآسیبرسانی تا خودکشی:
NSSI به عنوان قویترین پیشبینی کننده اقدام به خودکشی:
شواهد پژوهشی به طور قاطع نشان میدهند که خودآسیبرسانی بدون قصد خودکشی (NSSI) قویترین عامل خطر منفرد برای افکار خودکشی (Suicidal Ideation) و اقدام به خودکشی (Suicide Attempt) در آینده است. این ارتباط به قدری قوی است که هرگونه گزارش NSSI باید به عنوان یک زنگ خطر جدی برای ارزیابی کامل ریسک خودکشی در نظر گرفته شود.
هموقوعی بالا: مطالعات نشان میدهند که همپوشانی قابل توجهی بین این دو رفتار وجود دارد. بسته به نمونه مورد مطالعه (بالینی یا جامعه)، حدود ۴۰٪ تا ۶۶٪ از افرادی که سابقه یکی از این رفتارها را دارند، سابقه دیگری را نیز گزارش میکنند.
افزایش ریسک: افرادی که سابقه NSSI دارند، در مقایسه با همسالان خود، به طور قابل توجهی در معرض خطر بالاتری برای اقدام به خودکشی و در نهایت، مرگ ناشی از خودکشی قرار دارند. این باور غلط و خطرناک که NSSI "فقط برای جلب توجه" است یا چون "قصد خودکشی ندارد" بیخطر تلقی میشود، توسط حجم عظیمی از شواهد علمی رد شده است.
نظریههای تبیینکننده ارتباط:
چندین نظریه برای توضیح اینکه چرا NSSI ریسک خودکشی را افزایش میدهد، ارائه شده است. یکی از تأثیرگذارترین آنها، نظریه بینفردی خودکشی است. این نظریه بیان میکند که برای وقوع یک اقدام به خودکشی جدی، سه مؤلفه باید وجود داشته باشد:
احساس تعلق خنثی شده: احساس انزوا و جدایی از دیگران.
احساس سربار بودن: این باور که وجود فرد برای دیگران یک بار اضافی است.
توانایی اکتسابی برای خودکشی: غلبه بر ترس ذاتی از مرگ و درد جسمانی.
این نظریه معتقد است که NSSI نقش کلیدی در توسعه مؤلفه سوم، یعنی "توانایی اکتسابی"، ایفا میکند. از طریق تکرار عمل خودآسیبرسانی، فرد به تدریج به درد جسمانی و دیدن جراحت عادت میکند. این فرآیند که نوعی "خوگیری" است، ترس از آسیب به خود و مرگ را کاهش میدهد و سد روانی قدرتمندی را که به طور طبیعی مانع از اقدام به خودکشی میشود، تضعیف میکند. به عبارت دیگر، NSSI فرد را برای انجام یک اقدام کشندهتر آماده میکند.
این مدل، یک توالی رشدی نگرانکننده را پیشنهاد میکند. شواهد نشان میدهند که سن شروع NSSI (حدود ۱۲-۱۴ سالگی) معمولاً قبل از سن اوج اقدام به خودکشی (حدود ۱۵-۱۶ سالگی) است. این توالی زمانی، همراه با نظریه توانایی اکتسابی، قویاً نشان میدهد که NSSI نه تنها یک "همبسته" آماری، بلکه یک "دروازه" یا عامل تسهیلکننده برای رفتارهای خودکشی جدیتر است. این رفتار میتواند یک "شیب لغزنده" باشد که در آن فرد به تدریج نسبت به آسیب به خود بیحس شده، روشهای شدیدتری را به کار میگیرد و در نهایت ممکن است به طور تصادفی یا عمدی به مرگ منجر شود.
هدف از این یادداشت ذکر درمانهای رایج و رویکردهای درمانی مناسب نیست. ما تنها به تعاریف مفاهیم و عللشناسی و آسیبشناسی آنها پرداختیم. توجه به این موضوع به جهت همهگیر شدن روزافزون رفتارهای خودآسیبرسان، خودزنی و خودزنی بدون قصد خودکشی در میان نوجوانان و جوانان به ویژه دختران دارای اهمیت بالایی است و نیازمند توجه همگان از جمله متخصصان سلامت روان است.