متافیزیک یا مابعدالطبیعۀ چیست؟ و چرا مابعد الطبیعه ما وراء الطبیعه نیست؟
متافیزیک از نظر لغوی یک کلمهی مرکب است؛ پیشوند«متا» در زبان یونانی به معنایِ«پس از» و «فوسیس» به معنای «طبیعت »میباشد. در کتب تاریخِ فلسفه در وجهِ تسمیهی این علم آمده است:
هنگامی که آندرونیکُوس رودُسی، یکی از شارحان برجستهی ارسطو، اقدام به جمعآوری آثار ارسطو کرد این نام را بر بخشی از دستنوشتههای او گذاشت. آندرونیکوس برای نامگذاری این بخش از آثار ارسطو به سختی افتاده بود زیرا این بخش از نوشتههای استاد، در هیچ یک از دستهبندیهای متعارف علوم نمیگنجید. نه جزو علوم ابزاری«ارگانون» بود، نه جزو علوم طبیعی«فوسیکا»، نه ریاضیات«متهمتیکا»، نه علوم عملی«پراکتیکا» و نه علوم ادبی«پوئِتیکا». بنابراین تصمیمگرفت آن را بر اساس محل قرارگیریاش در مجموعه آثار ارسطو «متا فوسیکا» بنامد، یعنی «آنچه پس از طبیعیات قرار دارد». همین نام بعدها در دوران نهضت ترجمه وقتی به عربی منتقل شد به صورت «ما بعدالطبیعه» درآمد که عبارتی است دقیقا به همان معنای یادشده.

برای روشنتر شدن وجه این نامگذاری، خوب است به این بپردازیم که چرا متافیزیک در هیچ یک از دستهبندیهای یادشده نمیگنجد:
متافیزیک یکی از علوم بشری است. علم البته در اینجا لفظ مشترکی است که به ایضاح نیاز دارد؛ در جهان معاصر شنیدن لفظ«علم»، برای مخاطب تداعیهایی مثل«آزمایشگاه»، «تبیین تجربی»، «نظریههایی مثل انفجار بزرگ یا تکامل» و به طور خلاصه «science» را ایجاد میکند. متافیزیک به این معنا علم نیست چون گزارههای متافیزیکی آزمونپذیر یا به عبارت بهتر، «ابطالپذیر» نیستند. از نظر پوپر ابطالپذیری شرطِ اساسی علمی بودن یک گزاره یا مدعا است. به این معنا که گزارهای علمی است که بتوان دستِ کم تصور کرد تحت شرایطی این گزاره ابطال بشود. به عنوان مثال این گزاره که«همهی قوها سفید هستند» یک گزارهی علمی یا تجربی است چون میتوان تصور کرد قویی یافت بشود که سفید نباشد، اگرچه در عمل هنوز این مثال نقض یافت نشده باشد که البته در این مورد بهخصوص قوی سیاه هم یافت شده است.
به علاوه، متافیزیک از نوع دانشهای ریاضیاتی هم نیست؛ چون سر و کار ریاضیات با نوع خاصی از گزارههاست که به آنها تحلیلی میگویند. یک گزاره هنگامی تحلیلی است که صدق آن را تنها با تحلیل مفاهیم به کار رفته در خود گزاره به دست آورد. به عنوان مثال برای بررسی صدق یا کذبِ این گزاره که «مثلث شکل سهضلعی است» تنها با تحلیل خود موضوع میتوان صدق محمول را دریافت.
پس وقتی میگوییم متافیزیک از علوم بشری است نمیخواهیم بگوییم متافیزیک از سنخ ساینس است. همچنین میدانیم گزارههای متافیزیکی، تحلیلی هم نیستند و بنابر این متافیزیک از ریاضیات هم جدا میشود. منظور از علم اینجا دانش به معنای کلی است، دانش در برابر جهل که شامل همهی علوم از جمله علوم تجربی و ریاضیات و الهیات و ... نیز میشود.
متافیزیک برعکس تصور عامیانه، ما وراء طبیعت هم نیست. بسیاری متافیزیک را به خطا «ما ورا طبیعت» ترجمه میکنند در حالی که معادل درستِ «ما وراء الطبیعه»، «Transphysics» است. ما وراء الطبیعه یا ترنس فیزیک، حوزهای است که به آنچه در ورا یا«پشتِ» هستی محسوس است میپردازد. به عنوان مثال جن و پری و فرشتگان و ارواح موضوعاتی هستند که در قلمروی ما وراء الطبیعۀ جای میگیرند. برخی گزارههای دینی(نه همهی آنها)، باورهای خرافی دربارهی موجوداتِ فراطبیعی، جادویی و اسطورهای و... با این جنس مفاهیمِ فراطبیعی و وَرای طبیعت سر و کار دارند و بنابراین گزارههای متافیزیکی، ما وراء طبیعی هم نیستند. گزارههای متافیزیکی از جنس گزارههای ارزشگذار یا هنجارین هم نیستند؛ این گزارهها چندان که پیداست به«بایدها» و «نبایدها» میپردازند؛ علم اخلاق_سیاست و علم زیباییشناسی از این قبیل گزارهها بهره میبرند.
اکنون باید به این پرداخت که اگر یک گزارهی متافیزیکی نه علمی است، نه ریاضیاتی است، نه الهیاتی است و نه ما وراء طبیعی، پس چگونه گزارهای است؟!
متافیزیک علمی است که موجودات را فقط از آن جهت که هستند بررسی میکند، نه از جهتِ اینکه حرکت میکنند یا ساکن اند، زندهاند یا مرده و... ؛ به بیان دیگر متافیزیک یا مابعد الطبیعه علم به موجودات است از آن جهت که وجود دارند. باز به بیان دیگر ما بعد الطبیعه علم به مطلقِ وجود است. پرسشهای متافیزیکی عمدتا به این میپردازند که:
بودن چگونه چیزی است؟
آیا بودن انواعی دارد؟
آیا یک مفهوم ذهنی مثل عدد 4 همانگونه هست که یک شیء عینی خارجی مثل میز یا صندلی هست؟
آیا بودن ضروری است یا میتوانست هیچ چیز به وجود نیاید؟
آیا چیزی به اسم «نفس »وجود دارد؟ اگر آری، آنگاه این نفس چگونه چیزی است؟ آیا پس از مرگ باقی میماند یا از بین میرود؟
متافیزیک حتی میتواند بودنِ موجوداتِ ما وراء طبیعی را هم بررسی کند:
آیا خدا، فرشتگان، جهان آخرت، شیطان و اهریمنان، جنیان و ... وجود دارند؟ اگر آری وجودشان چگونه بودنی است؟ آیا «بودن» به همین هستی مادی فیزیکی محدود میشود یا بودنهای متفاوت دیگری هم وجود دارد؟ کدام بخش از بودنِ یک «چیز» ذاتیِ خودش است و کدام بخشها را میتوان غیر ذاتی یا عرضی به حساب آورد؟
به عنوان مثال هنگامی که دربارهی یک «میز» به عنوان یک هستنده یا باشنده یا موجود، سخن میگوییم. نخست میز را مرکب از ماده و صورت مییابیم؛ صورت یا فرم یعنی آنچه میز بودن میز به آن وابسته است؛ ماده همان چوب و فلزی است که میتواند به میز یا چیزهای دیگر تبدیل شود. سپس میگوییم این میز، فضا اشغال میکند. رنگ خاصی دارد، در زمان خاصی وجود دارد، کمیت و کیفیت خاصی دارد و... .
حالا معلوم میشود چرا آندرونیکوس رودسی هنگام دستهبندی آثار ارسطو نتوانست برای این مجموعه نوشتهها نامی دیگر پیدا کند و فقط بر اساس ترتیب قرارگیری آن را متافیزیک یا ما بعد الطبیعه نامید. حتی خود ارسطو هم فصلهای کتاب مابعد الطبیعه را با حروف الفبای یونانی نامگذاری کرده است! چون متافیزیک مانند دیگر علوم نیست و حوزهی گستردهای است و البته در آن زمان کمابیش تازه تاسیس هم بوده است و اصطلاحات کمی برایش ساخته شده و متداول بوده است.
امروزه متافیزیک یکی از شاخههای فلسفه به شمار میرود. این شاخهها عبارت اند از:
1) منطق
2) متافیزیک یا هستی شناسی*
3) معرفتشناسی
4) فلسفهی ارزش یا هنجار، شامل:
الف) زیباییشناسی
ب) فلسفهی اخلاق
ج) فلسفهی سیاسی
5) فلسفههای مضاف مثل:
فلسفهی دین،
فلسفهی علم
فلسفهی زبان
6) متا فلسفه
در یادداشتهای بعدی به معرفی شاخههای فلسفه، روشها و سنتهای فلسفی و مکتبهای فلسفی خواهیم پرداخت.