We are not the bad guys!
«ما آدمبدهای ماجرا نیستیم!؟»
دعوت به خودانتقادی به بهانهی نقدِ یک انیمیشن 19 دقیقهای:
"Cross fire: good conflict"
آتش رو در رو: جنگِ خوب!
از مجموعهی Secret level
با یک پرسش شروع میکنیم:
آیا ممکن است هر دو طرفِ گروههایی که دارند با خشونت یکدیگر را میکشند آدمبدهای ماجرا نباشند؟!
از نظر منطقی ممکن است بگوییم هر دو طرف آدمبدهای ماجرا هستند اما آیا امکان دارد هر دو گروه آدمخوبهای ماجرا باشند و باز با یکدیگر دشمن باشند؟ بگذارید پیش از پاسخ دادن بررسی کنیم.
در منطق به چنین گزارههایی، شرطیِ انفصالی گفته میشود. انفصال یعنی جدایی، ادات انفصال همان «یا» میباشد. گویا با کلمهی «یا» این گزاره به دو بخش تقسیم شده است. محتوای انیمیشن «Crossfire: good conflict» را میتوان به شیوهی زیر بیان کرد:
گروه A خود را آدمخوبهای ماجرا میدانند و گروه B را آدمبدهای ماجرا میدانند.
گروه B نیز خود را آدمخوبهای ماجرا میدانند و گروه A را آدمبدهای ماجرا میدانند.
میشود جملات بالا را به صورت زیر صورتبندی کرد:
یا گروه A آدمخوبهای ماجرا هستند یا گروه B.
اگر بخواهیم این جمله را دقیقتر بررسی کنیم باید بگوییم:
گروه A آدمخوبهای ماجرا هستند.
یا
گروه B آدمخوبهای ماجرا هستند.
یک گزارهی شرطی انفصالی از نظر صدق و کذبِ منطقی سه حالت میتواند داشته باشد:
الف) هر دو بخش صادق باشند، یعنی هر دو بخش با واقعیت مطابقت داشته باشند.(مانعۀ الرفع یا مانعۀ الخلو) مثال:
یا حمید مبلغ سفارش را میپردازد یا دوستش.
واضح است که:
حمید و پدرش نمیتوانند هیچ کدام مبلغ سفارش را نپردازند اما میتوانند هر دو با هم بپردازند.
ب) هر دو بخش کاذب باشند، یعنی هیچ یک از دو بخش گزاره با واقعیت مطابقت نداشته باشند.(مانعۀ الجمع) مثال:
ایران یا در آفریقا واقع شده است یا در آمریکا.
میدانیم که:
ایران نمیتواند هم در آفریقا باشد و هم در آمریکا،
اما میتواند نه در آفریقا باشد و نه در آمریکا.
ج) یک بخش صادق و بخش دیگر کاذب باشد.، به چنین گزارهای میگوییم شرطی انفصالی حقیقی. انفصالی حقیقی گزارهای است که امکان ندارد هر دو جز آن همزمان صادق و همزمان کاذب باشند. به عنوان مثال:
اکنون یا شب است یا روز.
میدانیم که:
امکان ندارد اکنون هم شب باشد هم روز. همینطور امکان ندارد نه شب باشد و نه روز.
این فرد یا مذکر است یا مونث.
میدانیم که:
امکان ندارد این فرد نه مذکر باشد و نه مونث؛ همینطور امکان ندارد وی نه مونث باشد و نه مذکر.
اعداد حقیقی یا زوج هستند یا فرد.
یک عدد حقیقی نمیتواند هم زوج و هم فرد باشد. از سوی دیگر همین عدد حقیقی نمیتواند نه زوج باشد و نه فرد.
به نظر میرسد گزارهی انفصالی مد نظر ما نیز یک گزارهی انفصالی مانعۀ الجمع باشد:
یا گروه A آدمخوبهای ماجرا هستند یا گروه B.
یعنی نمیشود گروه A و B، همزمان هر دو آدمخوبهای ماجرا نباشند اما میتوانند هر دو همزمان آدمبدهای ماجرا باشند!
اهمیت ماجرا دقیقا همینجاست! چیزی که محتوای این انیمیشن را تامل برانگیز میسازد همین نکتهی به ظاهر ساده است؛ وقتی میبینیم از میان دوگروه در حال نزاع با یکدیگر، هر دو خودشان را «آدمخوبهای ماجرا» میدانند یکه میخوریم و از خودمان با نیشخند میپرسیم:
مگر همچون چیزی ممکن است؟
غیرممکن بودن اینکه هر دو گروه همزمان آدمخوبهای ماجرا باشند، طنز تلخی را به داستان اضافه میکند که مخاطب را همزمان به لبخند و تاسف میاندازد. از یکسو تناقضگوییِ موجود در محتوا وجه طنز را نمایندگی میکند و خشونت وجه تاسفآور را.
نکتهی دوم:
چرا جملهی«We are not the bad guys» اینقدر در فیلم تکرار میشود؟ آیا اصلا ضرورتی دارد این جمله را اینقدر تکرار کنیم؟
برای پاسخ به این اثر بیایید جملهی یادشده را از انیمیشن حذف کنیم و ببینیم چه چیزی باقی میماند. تقریبا هیچ چیز جز چند صحنهی اکشن با کیفیت فول اچ دی! چیزی شبیه به تریلر یک بازیویدیویی! اما نکته اینجاست که بیمحتواترین بازیهای ویدئویی هم بالاخره قصهای برای گفتن دارند؛ پس معلوم است از این همه تکرار عمدی در کار است! به نظر میرسد از تکرار زیاد این جمله، حس کلیشه به ذهن متبادر میشود. همانطور که در دنیای واقعی، همهی گروههای سیاسی، مذهبی، حزبها، دولتها و حتی آدمها در روابط فردی و اجتماعی به همین راحتی خودشان را آدمخوبهای ماجرا به حساب میآورند!
این جمله آنقدر تکرار میشود که حال مخاطب را به هم میزند؛ تا جایی که او با خودش میگوید:
«بسه دیگه! اصلا شماها همهتون خوبید، فقط هوا بده!»
اینجا این اثر به هدف نهایی خودش میرسد: بازسازی واقعیت! یعنی با به کار بردن تکنیک تکرار، میان واقعیت و خیال(دنیای قصه) پل میزند؛ همانطور که در دنیای واقعی ما از صبح تا شب، از دیگران و به ویژه از خودمان مدام میشنویم که :« We’re not the bad guys!»، در داستان همین را از شخصیتها میشنویم. اما تفاوت در اینجاست که در دنیای قصه، این کلیشه ما را آزار میدهد و احساسات متناقضی را در ما برمیانگیزد! نخستین پرسشی که مطرح میشود این است که چرا این چنین است؟
چرا ما نسبت به همین کلیشه در زندگی واقعی بیتفاوتیم؟
بنابراین اگر خوب دقت کرده باشیم، مهمترین یا دست کم یکی از معانی این انیمیشنِ کوتاه، جلب توجه دوباره و دوباره به زندگی روزمره است!
گویا مولف تلاش کرده از ما سوال بپرسد:
آیا شما هم آدمبدهای ماجرا نیستید؟
پاسخ ما به این پرسش اهمیت بسیار زیادی دارد. معمولا همهی ما به صورت پیشفرض آدمخوبهای ماجرا هستیم. این پاسخ به وضوح ما را به بازاندیشی فرا میخواند:
بد بودن به نام دیگران سند نخورده است! اما بیایید برای بیشتر اندیشیدن پاسخ احتمالی دیگر را هم بررسی کنیم:
اگر در پاسخ این سوال بگوییم:«ما آدمبدهای ماجرا هستیم!» آنگاه با دیگران تفاوت مهمی داریم: اینکه احتمالا قادربوده ایم عیبهای خودمان را ببینیم.
تِزوِتان تودوروف در کتاب رویارویی با افراط مینویسد:
کسی که بین خودش و دشمن هیچ شباهتی نمیبیند و باور دارد هرچه شر است از گور دیگری بر میخیزد و خودش از خطا مبراست، متاسفانه محکوم به آن است که به دشمنش شبیه بشود. اما کسی که با تشخیصِ شر درونی خویش به تشابه با دشمنش پیمیبرد، شخصی واقعا متفاوت است. ما با خودداری از توجه نشان دادن به این تشابه، بر شدت آن دامن میزنیم و با اذعان به وجود آن از شدتش میکاهیم. من هر چه بیشتر فکر کنم که با دشمنم فرق دارم به او شبیهتر میشوم و هر چه بیشتر فکر کنم که به او شبیهترم با او متفاوتتر خواهم بود.
متاسفانه یا خوشبختانه شرارت و رذیلت بیش از اینکه ناشی از ارادههای اهریمنی ِ آدمهای بدنهاد باشد ناشی از بیفکری است. بیفکری ریشهی تمامِ گرفتاریهای بشریت است. لارس اسوندسن، مدرس نروژی فلسفه و مولف کتابهای عمومی فلسفی، در کتاب فلسفهی حماقت با صراحت خود و مخاطبانش را با وصف حماقت و بلاهت یاد میکند:«من احمقم! تو هم همینطور! ابله هم هستم؛ تو هم همینطور. گاهی ما حتی احمقان ابله هستیم... احمقها فکر نمیکنند و ابلهها بد فکر میکنند...». اگر با خودمان روراست باشیم میبینیم که فکر نکردن یا بدفکر کردن چیزی نیست که ما از آن مبرا باشیم.
باید خیلی مراقب باشیم مبادا فریب بخوریم، زیرا ما معمولا حماقت را به دیگران نسبت میدهیم. حتی عدهای از ما گمان میکنیم افراد با ضریب هوشی پایین به این عارضه مبتلا هستند. اما واقعا اینطور نیست. در واقع حماقت و بیفکری ربطی به ضریب هوشی، مدرک دانشگاهی، موفقیتهای شغلی و شأن اجتماعی ندارد. از آنجا که ذهن بشر استعداد عجیبی در فریبدادن خود دارد همهی ما در تیررَس حماقت قرار داریم.
اما راه حل چیست؟ آیا میتوان به این بیفکری، سبُکسری و حماقت غلبه کرد؟
اولین گام درمان تشخیص است؛ ابتدا باید پذیرفت که ما از این بیماری مهلک رنج میبریم و نیاز به مداوا داریم. وقتی نسبت به ضرورت درمان اطمینان پیدا کنیم آنوقت تازه میتوانیم راههای درمان را جست و جو کنیم.
درمان حماقت و بیفکری، اندیشیدن است! این درمان از شدت پیدایی پنهان است. اندیشیدن در ابتدا در نظرمان چیزی نیست که چندان دشوار به نظر برسد. بله، همهی ما به طور بالقوه توانایی اندیشیدن را یدک میکشیم. البته بیشتر ما تا آخر عمر به آن حتی دست هم نمیزنیم. واقعیت این است که اگرچه توانایی اندیشیدن در همهی ما وجود دارد اما اندیشیدن کار دشواری است چون به میزان قابل توجهی شجاعت و روراستی میطلبد! اندیشیدن قطعا دردسرهای خودش را دارد حال آنکه بیفکرانه و احمقانه زیستن معمولا بسیار کمدردسر تر است. حماقت به قول تیری ایگِلتون، مثل بوی بد دهان، چیزی است که هر کس آن را به دیگری نسبت میدهد چون معمولا آدمها حوصله ندارند خودشان را مورد مؤاخذه قرار بدهند. معمولا وقتی ما با اشتباهاتمان مواجه میشویم از پذیرفتن آنها سر بازمیزنیم؛ چون شجاعتش را نداریم که با خود واقعی مان صادقانه رو در رو بشویم. ما اشتباهاتمان را نمیپذیریم چون نمیدانیم در آن صورت به تاولهای پایمان چه بگوییم!
و نکتهی آخر خطاب به خودم و شما: مشکل این است که همه فکر میکنند این جور نوشتهها همواره در مورد بقیه صادق است! بنابراین شاید لازم باشد همین متن را یک بار دیگر از ابتدا خطاب به خودمان بخوانیم!
فراموش نکنیم:
اندیشیدن قرار نیست کسی را خوشحال بکند. کار اندیشیدن آزردن حماقت و تبدیل کردن آن به چیزی شرمآور است. اندیشیدنی که کسی را نرنجاند به درد لای جرز دیوار میخورد.
امیدوارم این نوشته کمی هم که شده شما را رنجانده باشد! که در غیر این صورت بدون تردید در انجام دادن رسالت خودش ناموفق بوده است.