دربارهٔ ارتباط انسانی، عدم قطعیت و شیوههای بودن ما در جهان
گاهی حضور یک نفر باعث میشود موقعیت ها را به شکل متفاوتی تجربه کنیم، حتی وقتی هیچچیز در خودِ آن موقعیت تغییر نکرده است.
کودکی که از چیزی ناآشنا ترسیده، پیش از واکنش نشان دادن به پدر یا مادرش نگاه میکند. مراجعهکنندهای که از تجربهای دردناک صحبت میکند، لحظهای به چهرهٔ درمانگرش نگاه میاندازد. بیماری که منتظر شنیدن نتیجهٔ معاینات است، حالت چهرهٔ پزشک را زیر نظر میگیرد.
برای توضیح این رفتارها دلایل آشنایی داریم. کودک ممکن است به دنبال اطمینان خاطر باشد، مراجعهکننده به دنبال درک شدن یا راهنمایی، و بیمار در انتظار اطلاعاتی دربارهٔ وضعیت خود. همهٔ این توضیحها منطقیاند و هرکدام بخشی از آنچه در این روابط اتفاق میافتد را روشن میکنند.
اما پرسشی هست که مدتی است ذهنم را درگیر کرده: وقتی کسی نمیتواند پاسخی به ما بدهد یا شرایط را تغییر دهد، چرا گاهی حضور او همچنان برایمان اهمیت دارد؟
ممکن است پزشک هنوز پاسخ روشنی نداشته باشد، درمانگر نتواند راهحلی فوری ارائه دهد و پدر یا مادر هم قادر نباشد چیزی را که کودک از آن میترسد از میان بردارد. مشکل همچنان وجود دارد و آینده هنوز نامعلوم است. بااینحال، ممکن است فرد بهتدریج همان موقعیت را به شکل دیگری تجربه کند.
منظورم این نیست که هر ارتباطی چنین تغییری ایجاد میکند یا این تغییر همیشه آشکار است. آنچه برایم اهمیت دارد، این احتمال است که مواجهه با دیگران گاهی نهفقط بر دانستهها و احساسات ما، بلکه بر شیوهٔ مواجههٔ ما با تجربههایمان اثر میگذارد.
روانشناسی توضیحهای ارزشمندی دربارهٔ اهمیت حضور دیگران ارائه میدهد. اطمینان خاطر میتواند ترس را کاهش دهد. تنظیم هیجان به ما کمک میکند فشار روانی را بهتر تحمل کنیم. اعتماد و احساس امنیت نیز میتوانند روبهرو شدن با تجربههای دشوار را آسانتر کنند. حتی زمانی که گفتوگوی زیادی صورت نمیگیرد، لحن صدا، حالت چهره یا آمادگی یک نفر برای همراه ماندن میتواند بر احساس ما تأثیر بگذارد.
این توضیحها مهماند. بااینحال، برای من این پرسش مطرح است که آیا اهمیت بعضی از مواجهههای انسانی چیزی فراتر از آرامتر شدن یا احساس اطمینان است.
فردی را تصور کنید که با نتیجهٔ نامشخص یک آزمایش پزشکی روبهروست. پزشک صادقانه میگوید که هنوز پاسخ قطعی وجود ندارد. بیمار هیچ تضمینی دریافت نمیکند و عدم قطعیت همچنان باقی است. بااینوجود، شیوهٔ برخورد پزشک با این وضعیت ممکن است بر نحوهٔ تجربهٔ بیمار از آن تأثیر بگذارد.
یا به رابطهٔ درمانی فکر کنیم. مراجعهکننده از موضوعی دردناک صحبت میکند و درمانگر راهحل فوری در اختیار ندارد. بااینحال، ممکن است مراجعهکننده بهتدریج بتواند به تجربهٔ خود نگاه کند و آن را بررسی کند، بهجای آنکه تنها واکنشی فوری به آن نشان دهد.
تنظیم هیجان میتواند بخشی از این فرایند باشد، اما شاید موضوع به همینجا محدود نشود. ممکن است برداشت فرد از تجربه، معنایی که به آن نسبت میدهد و امکانهایی که پیش روی خود میبیند نیز تغییر کنند.
فرد ممکن است همچنان بترسد، اما در معنایی که به ترس خود میدهد تردید کند. ممکن است همچنان با آیندهای نامعلوم روبهرو باشد، اما متوجه شود که برای ادامه دادن، همیشه لازم نیست ابتدا همهچیز روشن شود.
گاهی آنچه تغییر میکند خودِ تجربه نیست، بلکه شیوهٔ فهمیدن و مواجههٔ ما با آن است.
این تمایز مرا به مفهومی میرساند که از آن با عنوان «شیوهٔ بودن» یاد میکنم.
منظورم از شیوهٔ بودن، چگونگی قرار گرفتن ما در نسبت با تجربههایمان است؛ اینکه خودمان را در یک موقعیت چگونه میفهمیم، چه معنایی به اتفاقات میدهیم، چه چیزهایی را بدیهی فرض میکنیم و چه امکانهایی را پیش روی خود میبینیم.
شیوهٔ بودن صرفاً به افکار، احساسات یا رفتارهای ما محدود نمیشود، هرچند با همهٔ آنها ارتباط دارد. شخصیت به الگوهای نسبتاً پایدار فکر کردن، احساس کردن و رفتار کردن اشاره دارد. هیجانها بخشی از تجربهٔ لحظهای ما هستند و رفتارها نشان میدهند چگونه واکنش نشان میدهیم. اما آنچه من شیوهٔ بودن مینامم، به این مربوط است که همهٔ این جنبهها چگونه در رابطهٔ ما با خودمان، دیگران و جهان معنا پیدا میکنند.
این تمایز بهویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که شیوههای همیشگی ما برای روبهرو شدن با مسائل دیگر کافی به نظر نمیرسند.
فردی ممکن است همیشه خود را آرام، توانمند و مستقل بداند، اما با موقعیتی روبهرو شود که این ویژگیها دیگر راهنمای روشنی برای او نیستند. شاید به حل کردن مشکلات عادت داشته باشد، اما این بار با مسئلهای مواجه شده که نمیتوان فوراً آن را حل کرد.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که فرد اضطراب دارد یا نمیداند چه کاری انجام دهد. پرسش مهمتر این است که او خودش را در برابر آنچه خارج از کنترلش قرار دارد چگونه میفهمد.
آیا برای ادامه دادن باید ابتدا همهٔ ابهامها برطرف شوند؟ آیا ترسیدن به این معناست که توانایی روبهرو شدن با موقعیت را نداریم؟ آیا تا زمانی که رنج از میان نرفته، نمیتوان زندگی را ادامه داد؟
این پرسشها ما را متوجه پیشفرضهایی میکنند که از طریق آنها جهان را تجربه میکنیم.
ممکن است کسی به این نتیجه برسد که ترسیدن همیشه به معنای ضرورت اجتناب نیست، یا ندانستن لزوماً به معنای ناتوانی در عمل کردن نیست. شرایط بیرونی او شاید تغییری نکرده باشد، اما درک او از امکانهای موجود در همان شرایط میتواند تغییر کند.
به همین دلیل، ترجیح میدهم شیوهٔ بودن را ویژگی ثابت در نظر نگیرم. ما در طول زندگی به روشهای آشنایی برای فهمیدن خود و مواجهه با جهان عادت میکنیم، اما این روشها تحت تأثیر تجربههای ما نیز شکل میگیرند. میتوانیم آنها را زیر سؤال ببریم، دوباره بررسی کنیم و تغییر دهیم.
نکتهٔ مهم این است که این فرایند همیشه در تنهایی اتفاق نمیافتد. روابط ما با دیگران نیز در شکلگیری درکمان از خود نقش دارند. گاهی در مواجهه با یک نفر متوجه پیشفرضها یا امکانهایی میشویم که پیشتر بهسختی میتوانستیم آنها را ببینیم.
وقتی با فرد دیگری روبهرو میشویم، ممکن است با شیوهای از مواجهه با واقعیت آشنا شویم که با شیوهٔ خودمان تفاوت دارد.
کسی ممکن است نامعلوم بودن آینده را بپذیرد، بیآنکه تمام توجهش صرف تلاش برای برطرف کردن آن شود. فرد دیگری ممکن است رنج را به رسمیت بشناسد، بدون اینکه فوراً در پی حذف آن باشد. کسی هم ممکن است با وجود ندانستن آنچه قرار است اتفاق بیفتد، همچنان درگیر زندگی و تصمیمهایش باقی بماند.
میتوان این موضوع را از زاویهٔ یادگیری اجتماعی توضیح داد. ما با مشاهدهٔ دیگران یاد میگیریم و گاهی رفتارها یا واکنشهای آنها را الگو قرار میدهیم. اما آنچه برای من جالب است، امکانی فراتر از تقلید کردن است.
اگر اهمیت یک مواجهه فقط در چیزی نباشد که در دیگری مشاهده میکنیم، بلکه در امکانهایی باشد که در حضور او برای خودمان کشف میکنیم، چه؟
شاید در حضور یک نفر بتوانیم دربارهٔ موضوعی صحبت کنیم که مدتها از آن دوری کردهایم، واکنشی را که همیشه بدیهی میدانستیم زیر سؤال ببریم یا با تجربهای روبهرو شویم که پیشتر تنها میخواستیم از آن فرار کنیم.
در چنین موقعیتی، دیگری صرفاً الگویی برای پیروی کردن نیست. خودِ رابطه میتواند بخشی از فرایند شناخت ما از خودمان باشد.
قرار نیست فرد مقابل دیدگاه تازهای به ما بدهد که حتماً آن را بپذیریم یا واکنشی نشان دهد که ما نیز عیناً تکرار کنیم. ممکن است آنچه در این ارتباط شکل میگیرد، فرصتی باشد برای اینکه تجربهٔ خودمان را به شکلی متفاوت بررسی کنیم.
کسی که همیشه در برابر عدم قطعیت به دنبال کنترل فوری شرایط بوده، شاید برای نخستین بار متوجه این الگوی رفتاری شود، بدون اینکه بلافاصله بر اساس آن عمل کند. فردی که ترس را نشانهٔ ضعف میدانسته، ممکن است در این برداشت تجدیدنظر کند. شخص دیگری شاید دریابد که نخستین تفسیرش از یک تجربهٔ دردناک، تنها تفسیر ممکن نیست.
چنین مواجههای لزوماً به ما نمیگوید پاسخ درست چیست. بلکه ممکن است فضایی برای بررسی و کشف فراهم کند. نتیجهٔ این بررسی نیز قرار نیست شبیه شیوهٔ بودن فرد مقابل باشد. حتی ممکن است با برداشت او موافق نباشیم یا به فهمی برسیم که در ابتدا هیچیک از ما به آن فکر نکرده بودیم.
از این منظر، مواجههٔ انسانی صرفاً انتقال یک شیوهٔ بودن از فردی به فرد دیگر نیست. رابطه میتواند بستری باشد که در آن امکانهای تازهای برای فهمیدن خود و شرایطمان پدیدار شوند.
شاید به همین دلیل نتوان اهمیت بعضی از مواجههها را تنها با بررسی ویژگیهای هر فرد بهصورت جداگانه توضیح داد. آنچه در یک رابطه ممکن میشود، به خودِ رابطه، شرایط و معناهایی که هر دو نفر با خود به آن میآورند نیز بستگی دارد.
این نگاه شاید کمک کند بفهمیم چرا بعضی افراد مدتها پس از آنکه حرفهای دقیقشان را فراموش کردهایم، همچنان برایمان اهمیت دارند. ممکن است توصیه یا توضیح مشخصی را به خاطر نیاوریم، اما به یاد داشته باشیم که در حضور آنها خودمان را چگونه تجربه میکردیم.
شاید آنچه در خاطرمان مانده، این باشد که در کنار آنها چگونه میتوانستیم باشیم.
اگر این برداشت قابلتأمل باشد، تأثیر انسانها بر یکدیگر گاهی فراتر از تبادل اطلاعات، ایجاد آرامش یا یادگیری رفتارهای مشخص است. یک مواجهه ممکن است به ما فرصت دهد پیشفرضهایی را دوباره بررسی کنیم که رابطهٔ ما با خودمان و جهان را شکل دادهاند.
البته این به معنای آن نیست که دیگری میتواند شخصیت تازه ی برای ما بسازد یا هر ارتباط معناداری به تغییری پایدار منجر میشود. همچنین به این معنا نیست که میتوانیم بهسادگی انتخاب کنیم رنج یا عدم قطعیت را چگونه تجربه کنیم. مسئله بیشتر این است که شاید شیوههای مواجههٔ ما با تجربهها، بیش از آنچه تصور میکنیم، قابلیت بازنگری و تغییر داشته باشند.
شاید بعضی مواجههها نه به این دلیل اهمیت دارند که کسی پاسخی در اختیارمان گذاشته، بلکه به این دلیل که حضور او فرصتی فراهم کرده تا دربارهٔ آنچه از خودمان بدیهی میدانستیم دوباره فکر کنیم.
ممکن است پس از چنین مواجهه یی همچنان با همان مشکل، همان عدم قطعیت و همان آیندهٔ نامعلوم روبهرو باشیم. اما شاید دریافته باشیم که نخستین شیوهٔ واکنش نشان دادن ما، تنها امکان موجود نبوده است.
آیا شیوهٔ بودن یک انسان میتواند فضایی فراهم کند که در آن، انسان دیگری امکانهای تازهای برای بودن و تجربه کردن پیدا کند؟

نوشتهای از تارا دانشمند | روانشناس و پژوهشگر
صفحهی لینکدین من: LinkedIn
#تارادانشمند#روانشناسی_تحلیلی#روانشناسی_اگزیستانسیال #فلسفه##روابط_انسانی#روانشناسی#شیوه_بودن
#تارا_دانشمند#روانشناسی#رواندرمانی#سلامت_روان###