
قدرت چیزی است که اکثر ما با عناوینی چون مدیر، حکومت یا سیاست و ارتش و از این قبیل مفاهیم از آن یاد میکنیم. گاهی هم زور بازو یا توان فیزیکی را قدرت میدانیم. اما قدرت مفهومی فراتر دارد.
تعاریف متفاوتی از قدرت میشود، تعاریفی چون:
“The power to control or influence the other resides in control over things (s)he values.” Emerson (1962)
“…asymmetrical control over another person’s outcomes.” Depret and Fiske (1993)
“The ability for an actor to carry out his own position despite resistance.” Weber (1914)
“…the maximum potential ability of A to influence B.” French and Raven (1959)
قدرت هر فرد به صورت کلی منشا های مختلفی دارد که میتوان آنها را به سه دسته کلی تقسیم کرد، قدرت با منشا فردی و شخصیتی، با منشا معنوی و باور، با منشا ساختاری و قانونی. وقتی میگوییم منشا قدرت یک فرد از شخصیت و هویت او میآید، یعنی یا مهارت و استعداد خاصی دارد، یا اطلاعات و دانش خاصی دارد و یا مرجعیت و منبع خاصی در زمینه خاصی محسوب میشوند. وقتی میگوییم منشا معنوی و اعتقادی مقصود باور های فرد درباره خود و اطرافیان، اعتقادات شخصی، فردی و دینی و معنوی او، اعتماد به نفس و از این قبیل موارد است. و در نهایت وقتی درباره قدرت ساختاری و قانونی سخن میگوییم، مقصود قدرت رسمی یا مشروع فرد(مدیر یا کارمند یا ...) یا قدرتی است که قانون به او میدهد و یا قدرتی است که جایگاه او برایش ایجاد میکند.
در یک آزمایش جالب در سال 1963، محققان شرایطی را فراهم کردند تا اثرات جایگاهی که به افراد داده میشود و قدرتی که به آنها داده میشود را بر اعمال و رفتار آنها بررسی کنند.((Milgram (1963, 1965) لینک مشاهده تحقیقات
برای مطالعه بجای ارجاع به مقاله و ویدئو ها:
در این آزمایش 3 فرد با نقش های محقق، سوال کننده و پاسخ دهنده حضور دارند. محقق و سوال کننده در اتاقی جداگانه از پاسخ دهنده هستند. به فرد پاسخ دهنده سیم برق وصل است که کلید تنظیم ولتاژ و کلید روشن/خاموش آن زیر دست سوال کننده میباشد. در این آزمایش سوال کننده چند کلمه را در میکروفون به سوال شونده میگوید و آن فرد باید بعد از پایان زمان مربوطه، کلمات را دوباره به ترتیب برای فرد سوال کننده بیان کند. سوال کننده اگر جوابی غلط بشنود باید مطابق قانون آزمایش و دستور محقق در اتاق، ولتاژ را بالا برده و برق را وصل کند. نکته اینجاست که نه جریان برق طبیعی بوده است و نه سوال شونده یک فرد خارجی، تنها کسی که در این آزمایش از بیرون آمده است، سوال کننده است. سوال شونده موظف است تا تمام سوالات را غلط جواب بدهد. فرد سوال کننده از مرحله و ولتاژی به بعد با شنیدن صدای سوال شونده و فریادهایش میترسد و واکنش نشان داده و به محقق میگوید که دیگر تمایلی به ادامه ندارد. اما محقق با تاکید بر این موضوع که سوال کننده باید از قوانین آزمایش پیروی کند و تمام مسئولیت اتفاقات را محقق بر عهده میگیرد، فرد سوال کننده را به ادامه فرآیند وادار میکند. از مرحله ای به بعد فرد سوال کننده بی هیچ پرسش و نقدی تنها از محقق پیروی کرده و آزمایش را ادامه میدهد. روانشناسان میگویند که اگر فرد محقق در آزمایش نباشد، تنها 3.7 درصد افراد تا ولتاژ 300 ولت بالا میروند و تنها 0.1 درصد افراد تا 450 ولت! نکته قابل تامل این است که نتیجه این آزمایش این بودهاست که 100 درصد افراد تا 300 ولت و 62 درصد تا 450 ولت بالا رفتهاند! مطالب بالا را بیان کردن تا اهمیت قدرت و داشتن جایگاه و موثر بودن فرد مسئول و بالادست و در واقع اهرم فشار بودن قدرت را بهتر بیان کنم.
در واقع مهمترین عامل داشتن قدرت در این نوع شرایط یا آزمایشها، داشتن جایگاه اجتماعی آن و یا داشتن سمبلها و ظواهر داشتن یک جایگاه اجتماعی است. علت پوشیدن کت و شلوار توسط مدیران، داشتن بادیگارد، مدالهای بر سینه نظامیان، ماشینهای گرانقیمت و نادر، همگی نمادها و سمبلهایی هستند برای نشان دادن قدرت و یا داشتن جایگاه اجتماعی لازم برای داشتن آن قدرت! این نوع قدرت از انواع قدرتی است که منشا آن قانون یا جایگاه میباشد.
در این نوع اثرگذاری و جایگاه قدرت، همواره حواستان باشد که چگونه با دیگران برخورد میکنید. درست است که جایگاه قانونی یا رسمیت شغلی شما به شما قدرت و توان دستور دادن یا اعمال قدرت میدهد اما نباید فراموش کنید که در یک سازمان و تیم شما قرار است همه افراد را "دوست" داشته باشید و به درستی با آنها ارتباط برقرار کنید. شاید یکی از شرایطی که استفاده از قدرت مفید میباشد، در سیستم پاداش و تنبیه است. البته قبل از اعمال قدرت و یا اثرگذاری روی افراد، نتایج و عواقب آن را بررسی کنید. همواره حواستان باشد که ناخواسته روی افراد اثر نگذارید! شاید جمله اخیر برای شما خنده دار باشد ولی اکثر مدیران بدون آنکه بدانند روی کارمندان خود اثر میگذارند و گاهی این خواست آنها نیست و اعمال قدرت هدف آنها نیست ولی ناخواسته این اتفاق رخ میدهد. اثرپذیری ناخواسته از مدیران و اثرگذاری ناخواسته توسط مدیران دو اتفاق خطرناک در سازمانها است که اکثر مدیران و کارمندان به آن توجه ندارند در صورتی که جزو عوامل مخرب مدیریتی محسوب میشوند.

یکی از انواع قدرت، قدرت اثرگذاری اجتماعی است. یادم میآید مقاله ای در زمینه حفظ محیط زیست خواندم و البته ویدئو سخنرانی مدیر شرکتی فعال در آن زمینه را مشاهده کردم. شرکتی که در زمینه صرفه جویی انرژی فعال بود. آنها سه راه را در پیش گرفته بودند تا مردم را به صرفه جویی در مصرف برق تشویق کنند. راه اول تشویق با پاداش، راه دوم تحت تاثیر قراردادن افراد و وجدان آنها و راه سوم نشان دادن و توضیح اثرات صرفه جویی در صرفه جویی در هزینهها و کنترل آلودگی و حفظ محیط زیست و غیره. در نتایج اولیه آنها تقریبا هیچکس به طرح آنها علاقه مندی نشان نداده و جای تعجب داشت که حتی یک نفر هم به طرح نپیوسته بود! آنها راه چهارم را در پیش گرفتند. به مردم تک تک مراجعه میکردند و بجای سه راه دیگر، به آنها میگفتند که همسایههای آنها به طرح پیوستهاند و فلان مقدار هم صرفه جویی کردهاند. در بین همسایهها یک حس رقابت و عقب ماندن از هم ایجاد کردند. به هر خانواده میگفتند همسایه شما مدتهاست در این طرح حضور دارد... اتفاقی که رخ داد این بود که افراد از پیشی گرفتن همسایگان خود میترسیدند و البته بخاطر رقابت ایجاد شده کم کم میزان صرفه جویی خانوار ها افزایش مییافت. به این نوع قدرت، قدرت اجتماعی و اثرگذاری جمعی گفته میشود. یکی دیگر از این جنس قدرتها و اثرگذاریها، میتوان به رای گیری بدون حفظ حریم خصوصی و آشکار بودن آرا و رای گیری با حفظ حریم خصوصی و مخفی بودن آرا اشاره کرد. همه در شرایط اول ترس از قضاوت شدن یا مشکلات بعدی آن دارند و خب رای آنها تحت تاثیر شرایط به احتمال بسیار زیاد نظر جمع خواهد بود و نه نظر فردی آنها و بالعکس در شرایط دوم آنها تنها از نظر خود پیروی کرده و رای میدهند.
همانطور که مطالعه کردید، قدرت اجتماعی و اثرگذاری جمعی هم میتواند اثری مثبت در جهت پیشرفت داشته باشد هم اهرمی برای فشار بر تصمیم گیری و تغییر نظر افراد. در ادامه بیشتر به مفهوم اثرگذاری و قدرت خواهم پرداخت. برای مطالعه بیشتر پیشنهاد میکنم آزمایش Ash 1956 را جستوجو کنید.
گاهی اوقات داشتن جذابیت، شخصیتی محبوب یا خوش صحبت و رفتار بودن طریقه برخورد و نوع بیان سبب اثر پذیری دیگران از حرفهای شما میشوند. برای مثال کاندیداهای خوش تیپ و خوش قیافه، 2.5 برابر کاندیداهای نسبتا بد قیافه یا با تیپ نامناسب رای میآورند!(6) یا مثلا شخصیت خاصی داشتن، متفاوت از دیگران عمل کردن میتوانند عوامل دیگری از اثرگذاری بر دیگران و اثر پذیرفتن دیگران از شما باشند.
سخن و کلمات در اثرگذاری
انتخاب کلمات مناسب، نوع و میزان صدا در حین بیان، طرز برخورد و رفتار و عوامل بسیاری میتواند سخنی را که خریدار ندارد در بازاری کساد به فروش رساند! معمولا سخنرانی های تاثیرگذار در تاریخ چند ویژگی شاخص داشته و دارند:
سرعت بیان هم حتی جزو عوامل اثرگذاری سخن است. بسیار آرام سخن گفتن(کمتر از 150 کلمه در دقیقه) یا بسیار سریع سخن گفتن(بیشتر از 215 کلمه در دقیقه) کلام را بی اثر میکند. آرام سخن گفتن افراد را خسته و بی حوصله و سریع سخن گفتن درک کلمات را سخت میکند.(8)
عوامل دیگر
حرکات بدن و دست و پا، همگی جزو عوامل بسیار بسیار موثر هستند. در برخی مواقع 80 درصد مفاهیم تنها برپایه زبان بدن منتقل میشوند. سخن گفتن با سینه فراخ، دستان به کمر، گردن صاف و حالت نسبتا تهاجمی، اثرگذاری سخن را افزایش میدهد. دلیل این امر به خاطر دو موضوع مهم است. رعایت موارد مذکور، تا 20 درصد تستوسترون را افزایش میدهد و 25 درصد میزان کورتیزول را کاهش میدهد. این امر سبب کاهش استرس و ترس و اعتماد به نفس را افزایش میدهد.(9) همچنین برقراری تماس چشمی، آرام نشان دادن حالات و روحیات خود، حرکت های دست، فاصله فیزیکی از فرد(در برخی فرهنگها فاصله نزدیک اثرگذاری بالایی دارد در صورتی که در برخی دیگر از فرهنگ ها بی احترامی و بی حرمتی محسوب میشود) و از این قبیل موارد را میتوان عواملی موثر در اثرگذاری روی افراد دانست. حتی زمان و روز یا شب بودن، قبل یا بعد از غذا و از این قبیل موارد هم اهمیت بالایی دارند. فرض کنید میخواهید حرفتان را به کرسی نشانده و مدیر را قانع کنید. آیا بهترین موقع مراجعه به مدیر ابتدای صبح یا بعد از ناهار است یا در غروب و قبل از شام؟ منطق و همینطور نتایج آزمایشات(10) نشان میدهد که آدمها در قبل از وعدههای غذایی و در انتهای روز اثرپذیری و اثرگذاری کمتری دارند و در ابتدای روز و بعد از وعدههای غذایی اثرپذیری و اثرگذاری بیشتری دارند.
تاکنون به این موضوع فکر کردهاید که آیا ممکن است یک کارمند با وجودی که قدرت رسمی یا جایگاه شغلی بالاتری از مدیر خود نداشته باشد، اما روی تصمیم گیریهای مدیر خود اثر بگذارد؟ در واقع یکی از روش های اثرگذاری و سبک های اعمال قدرت، اعمال قدرت در هر سازمانی از پایین به بالا است. این نوع اثرگذاری و در واقع قدرت تاثیر گذاری روی افراد، از منشاهای قدرت یعنی منشا شخصی و هویتی و منشا اعتقادی و باور شخصی میآید! فرض کنید یک تیم برنامه نویسی که تنها یک عضو آن برنامه نویسی به زمان x را بلد باشد و زبان x برای تیم لازم و ضروری بوده و برنامه نویسان آن کمیاب باشند. در این شرایط، این برنامه نوی خاص به صورت پیش فرض برتری خاصی در تیم دارد که برای حفظ این فرد در تیم گاهی مدیر تیم مجبور به اثرپذیری و پذیرش قدرت آن فرد دارد. یا کارمندی در سازمان حضورش سبب ایجاد شبکه و لینک با شرکتهای دیگر و ارتباط گیری بهتر با آنها میشود. حفظ این فرد برای سازمان حیاتی است. پس به احتمال زیاد برخی سیاستها و تصمیم گیریها منوط به هماهنگی با نظر این فرد یا موثر از تصمیمات او میباشد.
در واقع افرادی که در هرم قدرت سازمانی یا اثرگذاری رسمی و اداری، در جایگاه پایین تری قرار دارند، شیوه و نحوه اثرگذاری آنها روی افراد با رده بالاتر کمی متفاوت از تصورات عامه مردم از قدرت است. تکیه بر مهارتها و ویژگیهای فردی یا باورها و قدرت های شخصی و معنوی، همگی وجه تمایزهایی هستند که اگر به درستی در خود شناسایی کنیم و آنها را کشف کنیم، میتوانیم از آنها به عنوان منشا قدرت خود و یا اثرگذاری روی تصمیم گیری ها استفاده کنیم.
گاهی اوقات ارتباطات درون سازمانی قوی و همبستگی یا همدلی با اعضا، پرانرژی و با اعتمادبهنفس بودن عواملی برای داشتن قدرت یا اثرگذاری محسوب میشوند. پرانرژی بودن و در کل استفاده درست از موارد ذکر شده در این قسمت یا قسمت های قبل میتواند نه تنها به مدیران در اقتدار مدیریتی آنها و اثرگذاری روی کارکنان کمک کند، میتواند به کارمندان نیز کمک کند تا به تیم، مدیر خود و بالادستی خود کمک کنند تا مسیر درست یا بهتر را طی کند و تصمیم گیری های مفید تر و بهینه تری داشته باشد. (گاهی ممکن است مدیر مسیر را غلط برود ولی کارمندان راه درست را بدانند، در این مواقع اثر نپذیرفتن از مدیر و کمک به او در گرفتن تصمیم مناسب و درست و اثرگذاری در مسیر حرکت او میتواند به مدیر سازمان و خود سازمان کمک کند تا مسیر خود را اصلاح کند.)
برخی مواقع لازم است تا فارغ از هر جایگاهی که در آن مشغول به کار هستیم، از دیگران، میخواهد مدیر باشد یا کارمندمان، اثر نپذیریم. ممکن است لازم باشد تا جلوی قدرت اجتماعی بایستیم و نظر خود را به کرسی بنشانیم.(بحث تحقیقات شرکت حافظ محیط زیست و اثرگذاری روی مردم از طریق همسایگان آنها یا رای گیری بدون حفظ حریم خصوصی را به خاطر بیاورید) باید در ابتدا با دو مفهوم آشنا شوید. این دو مفهوم و فهمیدن تفاوت این دو چه فردی باشید که میخواهید اثرگذار بوده و قدرتمند باشید و چه فردی باشید که میخواهید اثر نپذیرفته و از عوامل قدرت دوری کنید، لازم و ضروری است:

امیدوارم تفاوت این دو را درک کرده باشید. قطعا نوع دوم اثرگذاری و اعمال قدرت، نوع نکوهیده و نادرستی است در صورتی که نوع اول به صلاح مجموعه و البته میتواند عاملی برای تغییر و بهبود فرآیندها و مسیر شود. همه ما به عنوان مدیر یا کارمند همواره باید از نوع دوم اثرگذاری فاصله بگیریم.
راه های حفاظت خود در برابر اثرپذیری شامل:
همواره یکی از مشکلات بزرگ سازمانها عدم قدرت در تصمیم گیری و یا به تعویق افتادن تصمیم گیریها به دلیل عدم توافق روی عبارات یا عدم پذیرش قدرت یکدیگر در مسائل مختلف، اثرناپذیری های نابجا یا عدم داشتن آگاهی کافی از شیوه و نحوه صحیح اثرگذاری، بودهاست.
1 - Galinsky et al., Journal of Personality and Social Psychology 2008
2 - Scheppers et al., Journal of Experimental Social Psychology, 2012
3 - Tost et al., OBHDP, 2012
4 - Van Kleef et al., Social Psychological and Personality Science, 2015
5 - Tost et al., Academy of Management Journal, 2013
6 - Efran and Patterson (1976), Stewart (1980)
7 - https://www.amazon.com/Made-Stick-Ideas-Survive-Others/dp/1400064287
8 - Miller et al. (1976); Smith and Shaffer (1995)
9 - Carney et al. (2010)
10 - Danziger et al. (2011)