امین ابوهادی 1402 مهندسی برق --- سرمقاله --- شمارۀ 77

در یک سال گذشته این سرزمین زخمهای بسیاری را به تن چشید و درد بسیاری متحمل شد؛ اعتراضات، فشارهای معیشتی، جنگ و پیامدهای روانی و اجتماعی آن، نهتنها نظم معمول آموزش، بلکه شرایط زندگی و یادگیری دانشجویان را نیز دگرگون کردند. در این میان، آنلاینشدن کلاسها و تغییر شیوۀ برگزاری امتحانات، پرسشهایی تازه دربارۀ روند آموزش و ارزیابی نیز پیش کشید.
در دانشگاهی که هنوز استفاده از ماشینحساب مهندسی در برخی امتحاناتش ممنوع است، تغییر شیوۀ برگزاری کلاسها و امتحانات بسیاری از قواعدی را که سالها بدیهی به نظر میرسیدند را به پرسش میکشد. دانشجو بیرون از جلسۀ امتحان به ابزارهایی دسترسی دارد که میتوانند در چند ثانیه پاسخ بسیاری از مسائل را در اختیارش بگذارند. گسترش استفاده از هوش مصنوعی نیز این فاصلۀ میان شیوههای سنتی آموزش و واقعیت امروز دانشجویان را آشکارتر کرده است.
در چنین شرایطی، دیگر مسئله صرفاً این نیست که چگونه میتوان از دسترسی دانشجو به منابع مختلف جلوگیری کرد؛ پرسش اساسیتر این است که وقتی یافتن یک پاسخ تا این اندازه آسان شده، اساساً چه چیزی را در فرایند آموزش ارزشمند میدانیم و قرار است چه چیزی را ارزیابی کنیم؟ چگونه میتوان یادگیری را در شرایطی سنجید که دانشجو به منابع گستردهای دسترسی دارد؟ محدودکردن زمان، روشنکردن دوربین، افزایش نظارت یا دشوارترکردن سؤالات، تا چه اندازه میتوانند تصویر دقیقی از میزان یادگیری ارائه دهند؟
شاید این روشها در موقعیتهایی برای کنترل شرایط آزمون کاربرد داشته باشند؛ اما هیچکدام بهتنهایی نشان نمیدهند که دانشجو تا چه اندازه یک مسئله را فهمیده، چگونه به پاسخ رسیده و آیا میتواند از آموختههایش در موقعیتی متفاوت استفاده کند. شاید بهجای آنکه تمام تلاش دانشگاه صرف جلوگیری از دسترسی دانشجو به این ابزارها شود، لازم باشد مفهوم ارزیابی تغییر کند؛ بهسمت پرسشهایی که فرایند یادگیری را میسنجند، نه صرفاً توانایی بازتولید یک پاسخ.
آموزش قرار نبوده مسابقهای برای پیداکردن خطاهای دانشجو باشد. محدودیتهای نامعقول نمیتوانند جایگزین یک نظام ارزیابی درست شوند. دانشگاه لازم است دانشجو را به جایی برساند که بتواند فکر کند، سؤال بپرسد، نقد شود، حتی اشتباه کند و دوباره تلاش کند. اگر دانشگاه قرار است انسانهایی برای ساختن آینده پرورش دهد، لازم است به همان اندازه که برای نتیجه اهمیت قائل است، مسیر یادگیری را نیز جدی بگیرد؛ زیرا ارزش آموزش، تنها در آنچه دانشجو در پایان میداند نیست، بلکه در تغییری است که در طول این مسیر در اندیشه او شکل میگیرد.
دانشگاه، بیش از هر جای دیگری، با انسانهایی سروکار دارد که در جستوجوی دانستناند؛ انسانهایی که قرار نیست از همان ابتدا همۀ پاسخها را بدانند. اساساً مسیر آموختن از ندانستن آغاز میشود؛ از تردیدهایی که ذهن را به پرسش وامیدارند، از اندیشیدن به آنچه بدیهی به نظر میرسد و از اشتباهاتی که گاه بیش از پاسخهای درست، زمینۀ فهم عمیقتر را فراهم میکنند. اندیشیدن نیز همواره با احتمال خطا همراه است و پرسشگری زمانی معنا پیدا میکند که که امکان نقد، مخالفت و تجدیدنظر در آن وجود داشته باشد.
دانشجو تنها دریافتکنندۀ مجموعهای از دانستههای ازپیشآماده نیست؛ بلکه بهتدریج میآموزد چگونه مستقل بیندیشد، باورهای خود را به چالش بکشد، اشتباهاتش را بپذیرد و در صورت لزوم، در آنچه پیشتر درست میپنداشته تجدیدنظر کند. شاید آنچه در تجربه دانشگاهی اهمیت بیشتری دارد، نه صرفاً رسیدن به پاسخهای درست، بلکه فرصتی است که برای شکلگرفتن یک اندیشه فراهم میشود؛ اندیشهای که گاه از یک پرسش ساده آغاز میشود، در مواجهه با خطا و تردید تغییر میکند و چهبسا در نهایت به نتیجهای متفاوت از تصور اولیه میرسد. اگر این مسیر به اندازۀ نتیجه جدی گرفته نشود، بخش مهمی از معنای یادگیری نادیده میماند.
البته سخن گفتن از آموزش، بدون توجه به فضایی که این آموزش در آن اتفاق میافتد، تصویر کاملی ارائه نمیدهد. دانشجو تنها در کلاس درس با دانشگاه مواجه نیست؛ مجموعهای از روابط، تصمیمها و سازوکارهای نهادی نیز در شکلگیری این تجربه نقش دارند. از همین منظر، نمیتوان در بحث از امکان پرسشگری، نقد و اندیشیدن مستقل، از کنار احکام اخیر کمیتۀ انضباطی بیتفاوت گذشت. این احکام و پرسشهایی که دربارۀ آنها وجود دارد، موضوع شمارهای مستقل خواهد بود؛ بااینحال، بیارتباط به بحث آموزش نیست که بپرسیم فضای دانشگاه چه نسبتی با امکان گفتوگو، نقد و مشارکت دانشجویان دارد؟
شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری فرصتی برای بازاندیشی در تصورمان از آموزش فراهم شده باشد. تحولات اخیر، از تغییر شرایط زندگی و تحصیل دانشجویان تا گسترش ابزارهای هوشمند، نشان دادهاند که نمیتوان بدون بازنگری در شیوههای آموزش و ارزیابی، همچنان انتظارات گذشته را تکرار کرد. مسئله فقط تغییر شکل امتحانات یا استفاده از فناوریهای تازه نیست؛ مسئله این است که در میان این تغییرات، چه تصوری از یادگرفتن و دانستن مبنای تصمیمهای آموزشی قرار میگیرد.