برای بخش بندی بازار روش های بسیار متعدد و مختلفی وجود دارد. اما ما در این مقاله قصد داریم یک روش معمول و مناسب برای شناسایی و تحلیل این بخش ها معرفی کنیم. روشی که می توان از آن در صنایع مختلف استفاده کرد.
۱. شناسایی متغیرهای اصلی در بخش بندی استراتژیک
نقطه آغازین ما برای بخش بندی استراتژیک بازار، تعیین مبنا است. تصمیماتی که در این زمینه گرفته می شوند، اصولا تصمیماتی راجع به این هستند که باید به چه مشتریانی خدمات ارائه شود. از این رو بخش بندی استراتژیک به مشخصات محصول و مشتریان وابستگی زیادی دارد. بهترین بخش بندی های استراتژیک آنهایی هستند که بازار را بسته به محدودیت های مشتریان( جایگزینی تقاضا) و محصولات( جایگزینی سمت عرضه) دسته بندی می کنند.
یکی از انتخاب های خوب برای بخش های بازار، بررسی اختلاف قیمت است. زیرا هر بخش مسلما از اختلاف قیمت ثابتی با بخش دیگر برخوردار است. بخش بندی استراتژیک بازار نیز معمولا برای هر متغیر متغیرهای بخش بندی زیادی را ایجاد می نماید. از این رو برای آنکه تحلیل مفید و قابل اجرا شود، باید این متغیرها را به تعداد دو یا سه متغیر کاهش داد. برای این کار می توان مراحل زیر را طی کرد:
الف) شناسایی مهمترین متغیرهای بخش بندی از نظر استراتژی بازار
ب) ترکیب کردن آن متغیرهای بخش بندی استراتژیک که با هم همبستگی بیشتری دارند.
مثلا در صنعت رستوران، سطح سرویس دهی (سلف سرویس/ سرویس پیشخدمت)، مجوز فروش مشروبات الکلی( تنها نوشیدنی های الکلی/ سرو مشروبات الکلی) و غذا (وعده کامل غذایی/ فست فود) احتمالا از نظر سطح قیمتی با هم ارتباط زیادی دارند. پس ما می توانیم یک رستوران با سه دسته (فروشگاه فست فود، رستوران های دارای سرویس و کافه ها) این متغیرها را به صورت کامل بررسی نماییم.
۲. ایجاد کردن ماتریس بخش بندی استراتژیک
زمانی که متغیرها در بخش بندی استراتژیک بازار انتخاب شدند و برای آنها دسته های مختلفی تعیین گردید، حال نیاز به یک ماتریس خواهیم داشت. به این صورت که برای هر یک از این دسته ها، با استفاده از یک ماتریس دو بعدی یا سه بعدی، بخش های مجزایی را تعریف کنیم. مثال عملی استراتژی ماتریس دو بعدی، بخش بندی بازار صنعت خودرو در سطح جهانی را به ما نشان می دهد.
۳. تحلیل جذابیت بخش
میزان سودآوری هر بخش در صنایع مختلف، بسته به همان نیروهای ساختاری تعیین می گردد که سودآوری کل صنعت توسط آنها تعیین می شود. از این رو، چارچوب 5 نیروی رقابتی پورتر به همان میزان که برای بررسی یک صنعت به طور کلی مفید است، برای هر بخش صنایع مختلف نیز تاثیرگذار خواهد بود. با این حال باید بگوییم چند تفاوت وجود دارد که عبارتند از:
اولی این که در زمان تحلیل فشار رقابتی بر روی محصولات جایگزین، ما هم با محصولات جایگزین دیگر صنایع در ارتباط هستیم، هم با محصولات جایگزین دیگر بخش ها درون همان صنعت. دوم اینکه منبع اصلی تازه واردها در زمان ورود، احتمالا همان منبعی باشد که تولیدکنندگان در دیگر بخش های صنعت به کار می برند.
موانعی که منجر می شود تا یک بخش از بنگاه در برابر بخش های دیگر محافظت شود را، موانع جابجایی می نامیم. زیرا این موانع با موانع ورودی( که از تمام صنعت محافظت می نمایند) متمایز هستند. زمانی که موانع جابجایی کم باشند، مسلما باید انتظار بازدهی کمتر بخش های سودآور را با سرعت داشت. طبق تعریفی که در خصوص مدیریت استراتژیک بیان شده است، تفاوت میان بخش های مختلف در شرایط رقابتی، می تواند منجر به سودآوری بیشتر برخی از بخش ها نسبت به بخش های دیگر شود.
اما نمی توان انتظار داشت که این تفاوت سودآوری برای مدت زمان بلندی باقی بماند. البته باید بگوییم تحلیل بخش بندی استراتژیک بازار نیز می تواند برای شناسایی فرصت های بلا استفاده در صنایع مختلف کاربرد داشته باشد. همچون شرکت هایی که با تمرکز بر روی بخش های خالی، موفق شدند استراتژی های موفقی ایجاد کنند.
شرکت هایی همچون انترپرایز رنت ا کار Enterprise Rent-A-Ca( مناطق حومه شهر)، شرکت های وال مارت( فروشگاه های ارزانی که در شهرهای کوچک هستند) و ادوارد جونز( کارگزاری دارای خدمات کامل جهت سرمایه گذاری های کوچک در شهرهای خیلی کوچک). یکی از ابعادی که کیم و موبورگن از آن به عنوان ” استراتژی اقیانوس آبی” یاد می کنند، همان شناسایی بخش های خالی بازار است. یعنی همان جستجوی فضای بی رقیب در بازار.
۴. شناسایی کردن عوامل کلیدی در موفقیت (KSF ها)
تفاوتی که میان علایق مشتریان و ساختار رقابتی در بخش های مختلف وجود دارد، منجر شده است تا عوامل کلیدی موفقیت( KSF) ها هم متفاوت شوند. ما برای شناسایی این عوامل کلیدی می توانیم معیارهای خرید خریداران و مبنای رقابت درون بخش های مختلف را بررسی نماییم. مثلا، می توانیم بازار دوچرخه آمریکا را بسته به دو عامل تقسیم بندی کنیم.
دوچرخه های حرفه ای و گران قیمت که در فروشگاه های تخصصی دوچرخه فروخته شده اند و دوچرخه های ارزانی که از طریق فروشگاه های ارزان فروخته شده اند. این عوامل کلیدی موفقیت در بخش دوچرخه ها عبارتند از شهرت، تکنولوژی و روابط فروشندگان. در بخش دوچرخه های ارزان هم عوامل کلیدی عبارتند از تولید کم هزینه( همان جنس چینی) و قرارداد تامین از یک خرده فروشی برجسته.
۵. انتخاب دامنه
در نهایت باید بنگاه تصمیم گیری نماید که آیا قصد دارد به صورت تخصصی در یک بخش فعالیت نماید، یا تمایل دارد در بخش های مختلف به رقابت بپردازد. تمرکز گسترده نسبت به تمرکز محدود دو مزیت دارد: اول شباهت عوامل کلیدی موفقیت و دوم وجود هزینه های مشترک. اگر KSF ها در تمامی بخش ها وجود داشته باشند، لازم است استراتژی های متفاوتی به کار گرفته شود.
ممکن است این استراتژی ها قابلیت های مختلفی را نیز برای بخش های مختلف به بار آورند. تلاش هارلی دیویدسون از طریق برند یوئل، برای رقابت در بخش موتور سیکلت های ورزش با شکست همراه بود. در حالی که صرفه جویی مقیاس اهمیت دارد و ممکن است هزینه ها در بخش های مختلف مشترک باشند؛ بنگاه هایی که از دامنه بخش گسترده برخوردارند، تمایل به جایگزین شدن در جای بنگاه های تخصصی را دارند.
در صنعت خودروسازی، توانایی خودروسازان بزرگ جهت استفاده از قطعات مشترک و پلتفرم های مشابه با دیگر وسایل نقلیه تخصصی همچون خودروهای اسپرت و لوکس منجر شده است که بسیاری از خودروسازان تخصصی از بین روند.