
هر چند من سررشتهای از ادبیات و تاریخ ندارم اما با یک حساب سرانگشتی میان چیزهایی که خواندهام و شنیدهام میتوانم بگویم که در سدهای که در زمان نوشته شدن این سطور نفسهای آخرش را میکشد، دو کتاب ادبی نقش مهم و ویژهای در تحولات اجتماعی و فکری بازی کردهاند. یکی از این کتابها مثنوی است که راهنمای جریان مشهور به روشنفکری دینی بوده است و دیگری شاهنامه است که این آخری در طول این سده هم هدف ناسزای گروههای مختلفی سیاسی بوده است و هم هدف ستایش برخی دیگر. موضوع بحث این متن هم همین کتاب آخر یعنی شاهنامه است.
شاهنامه همانند دیگر موضوعات در جامعه ما به جای این که عمیقا مورد بحث قرار بگیرد و اندیشهها و ابیاتش به طور گسترده مورد نقد قرار بگیرند، از آن تصویری ساخته شده که عموما ستایشگران و نکوهش کنندگان برای مدح و ذم خود به تصویر برساخته مذکور اشاره میکنند. هر چند که من هیچ ابزاری برای سنجش باور عمومی درباره شاهنامه نداشتهام اما به کمک شهود و گفت و گوهایی که با دیگران انجام بدهم میتوانم بگویم که درک عمومی از شاهنامه در بهترین حالت چیزی ما بین دنیای مارولی و افسانه جومونگ است. اغلب مردم گمان میکنند که در اکثر ابیات شاهنامه دیوی مقابل رستم است و رستم برای مبارزه با این دیو در هوا بلند میشود و چرخی میزند و شمشیرش را بر گردن دیو بخت برگشته فرو میکند. البته بندگان خدا تقصیری هم ندارند وقتی که ستایشگران شاهنامه صدا و سیما و سلطنت طلبها باشند، اتفاقی جز این رخ بدهد، عجیب است اما در همین اول کار خیالتان را راحت کنم که شاهنامه نه ذکر مردانگی رستم است و نه بر عرش نشاندن نژاد ایرانی.
شاهنامه (البته به باور من) روایت برادرکشی و پسرکشی و کینههای احمقانهای است که باعث میشود انسان فانی به جای آن که در این چند صباح عمرش درخت دوستی و مهر بکارد، هم نوع خود را بدرد و به یک بیان کلی شاهنامه راوی عجز و حماقت آدمی است خواه این انسان ایرانی باشد، خواه تورانی. مقدمه را پیش از این کش ندهم که تا پایان راه زیادی داریم. من در ابتدا سعی میکنم که برخی از تصاویر ساخته شده از شاهنامه را با نمونههایی به چالش بکشم و برای دریافتم از شاهنامه شواهدی بیاورم.
هر چند که رستم پهلوان دلاوری است و مایه دلگرمی ایرانیان در نبردهای گوناگون است اما تنها در بخشی از شاهنامه حضور دارد و البته در شاهنامه خیر مطلق هم نیست. پسرش را با نیرنگی که در رزم به کار میبرد، میکشد. در برخی از موارد دستور شاه را نمیشنود که باعث ایجاد مشکلات برای ایرنیان میشود و ... .
علاوه بر رستم شخصیتهای ویژه با پرداختهای جالب دیگری هم حضور دارند که از آنها میتوان به گیو، طوس، سیاوش و پیران اشاره کرد. هر کدام از این شخصیتها، خصوصیات و مرامهای اخلاقی متفاوتی دارند. به عنوان مثال طوس شخصیت حسودی است و هر چند که از پهلوانان بزرگ ایران به حساب میآید اما خودش را برای پادشاهی لایقتر از کیخسرو و پهلوانتر از رستم میداند و زمانی که کیخسرو به او میگوید که برای جنگیدن با تورانیان از مسیر خاصی نرود، حرف او را گوش نمیکند و با عبور از همان مسیر خسارتهای جانی بسیاری را به سپاه ایران میزند. در جای دیگری او به رستم حسادت میکند و تنها شخصیتی است که حاضر است برود و دست رستم را ببندد و به پیشگاه پادشاه بیاورد. جالب این جا که هر چند طوس این حسادت خود را مخفی میکند اما در دیالوگهای او و همین طور رفتارش این حسادت مشخص است.
گیو هم یکی از پهلوانان ایرانی است که تنها به واسطه خوابی که پدرش گودرز میبیند، تصمیم میگیرد که به تنهایی به توران برود و به طور ناشناس به دنبال پسر سیاوش بگردد. راهی که او برای رسیدن به پسر سیاوش طی میکند، کمتر از دلاوریها و جنگاوریهای رستم نیست. همچنین او پسری به نام بیژن دارد که عشق عجیبی نسبت به او دارد و در هر نبردی سعی میکند، او را از جنگهای تن به تن دور کند ولی از آن جایی که پسرش جویای نام است و هوای پهلوانی به سر دارد، در اکثر مواقع گیو موفق نمیشود که به مرادش برسد.
شخصیت دیگر پیران است که وزیر افراسیاب به حساب میآید و تورانی است اما شخصیت پرداخته شده و ویژهای دارد. او سعی میکند که تا جای ممکن از جنگ و درگیری میان ایرانیان و تورانیان جلوگیری کند و از آن جایی که افراسیاب شخصیت بسیار خودرای و مغروری است، در موارد متعدد به چالش برمیخورد. هر چند که پیران شخصیت بسیار صلح طلبی است اما از منافع تورانیان نیز کوتاه نمیآید. ایرانیان نیز با منش او آشنا هستند و چند بار و درست در زمانهایی که تنش میان ایران و توران به بالاترین حد ممکن رسیده است، از او میخواهند که به ایران بیاید و افراسیاب را ترک کند اما او هیچ گاه حاضر به انجام چنین کاری نمیشود و هر چند که کیخسرو را به عنوان شاهزادهای ایرانی در توران بزرگ میکند اما با گیو که برای آوردن کیخسرو به ایران به توران رفته است تا آخرین حد ممکن مبارزه میکند.
برای این که به این ادعا پاسخ دهم باید ببینیم که اول منظور از یک اثر نژادپرستانه چیست. از نظر من اثری میتواند، نژادپرستانه قلمداد شود که همه رذایل اخلاقی را به یک نژاد نسبت دهد و همه نیکیها را به نژاد دیگر و معتقد باشد که کسی که از نژادی پست باشد هیچ گاه نمیتواند، خود را از خصایل پست نژاد خود دور کند.
من از دو منظر میتوان بگویم که شاهنامه با چنین تعریفی به هیچ عنوان، اثری نژادپرستانه نیست. یکی از این راهها اشاره به شخصیتهایی از شاهنامه است که نسب تورانی دارند یا خود تورانی هستند و رذالت مطلق نیستند یا حتی ویژگیهای مثبت شخصیتی دارند. اولین مورد شخصیت پیران است که در قسمت قبلی درباره او سخن گفتم. نکته دیگر این که شخصتهای مهم شاهنامه اکثرا دو رگه به حساب میآیند، مادر سهراب تورانی است و همین طور کیخسرو مهمترین پادشاه ایران در توران بزرگ میشود و مادر او هم تورانی است. از طرف دیگر به نظر میرسد که سیاهتر از شخصیت ضحاک در شاهنامه وجود نداشته باشد اما جالب است بدانید که نسل رستم از طرف مادر به ضحاک میرسد.
راه حل دیگر اشارهای به یکی از ابیات شاهنامه است که اتفاقا از زبان راوی و فردوسی گفته میشود. فریدون یکی از شخصیتهای مهم شاهنامه است، کسی که ضحاک را از تخت پادشاهی پایین میکشد. فردوسی پس از ستایش فریدون درباره او میگوید که:
فریدون فرخ فرشته نبود/ به عود و به عنبر سرشته نبود
به داد و دهش یافت این نیکوی/ تو داد و دهش کن فریدون توی
کافی است کمی با ادبیات کهن ما آشنا باشید و توجه بی حد و اندازه ادیبان ما را به تخم و ترکه انسانها بدانید (مقایسه کنید با حکایتی از سعدی « گرگ زاده عاقبت گرگ شود، گرچه با آدمی بزرگ شود»)، آن وقت است که اهمیت این دو بیت را درک میکنید. فردوسی عظمت فریدون را نه متعلق به فره ایزدیاش میداند و نه نژادش. او با کنشهایی که انجام داده است، فریدون شده است.
در قسمت پایانی سعی میکنم که به درک خودم از شاهنامه بپردازم و به شما نشان بدهم که شاهنامه تنها روایت جنگ و خون ریزی نیست بلکه روایت عجز آدمی است و از این نظر به رباعیات خیامی از نظر مفهومی شباهت بیشتری دارد. در شاهنامه چه در دیالوگهایی که شخصیتها میگویند و چه در ابیاتی که از زبان راوی گفته میشود، به انسان یادآوری میشود که موجودی میراست و چرا باید این زندگی سپنجی را به کینه و نفرت از دیگری بگذراند. به عنوان مثال در جایی ایرج پسر فریدن، زمانی که میخواهد به دیدار برادرانش و قتلگاه خود برود، به پدرش میگوید:
چنین داد پاسخ که « ای شهریار/ نگه کن بدین گردش روزگار،
که چون باد بر ما همی بگذرد/ خردمند مردم چرا غم خورد؟!
همی پژمراند رخ ارغوان/ کند تیره دیدار روشن روان،
بدآغاز گنج است و فرجام رنج/ پس از رنج رفتن ز جای سپنج
چو بستر ز خاک است و بالین ز خشت/ درختی چرا باید امروز کشت،
که هر چند چرخ از برش بگذرد/ بنش خون خورد بار کین آورد
در یکی از قسمتهای شاهکار شاهنامه، قباد برادر قارن آماده رزم با پهلوان تورانی میشود و پس از نبرد با او کشته میشود. زمانی که برادرش، قارن را از رزم نهی میکند. او به برادرش میگوید:
چنین داد پاسخ مر او را قباد/ که «این چرخ گردان مرا داد داد
بدان ای برادر که تن مرگ راست/ سر رزمزن سودن ترگ راست
کسی زنده بر آسمان نگذرد/ شکارست و مرگش همی بشکرد
یا در ابیاتی دیگر از زبان راوی یا فردوسی چنین گفته میشود:
چنین است رسم سرای فریب/ گهی پر فراز و گهی بر نشیب
چنین بود تا بود گردان سپهر/گهی کین و زهرست و گه نوش و مهر
هر چند که این مرگ آگاهی در لا به لای ابیات شاهنامه موج میزند اما حرص و آز پادشاهانی چون کیکاووس و افراسیاب و تور یا غرورهای بی جای رستم و طوس و گیو باعث خونریزی، برادرکشی و پسر کشی میشود و همین طور آشوب، آشوب میزاید و این چرخه از نسلی به نسل دیگر ادامه پیدا میکند. با خواندن شاهنامه کاملا متوجه این چرخه بیهوده خواهید شد.
کلام آخر
من نمیخواهم بگویم که نباید از شاهنامه انتقاد کرد و همین طور نمیخواهم از آن کتاب مقدس بسازم اما نقدهایی که درباره این کتاب میشنوم بیشتر به پیروی از کلیشههای زمانه میماند تا نقدی موشکافانه. هر چند که شاید توضیح واضحات به نظر برسد اما برای نقد و بررسی کتابهای این چنینی باید به صورت جزئی آن را مطالعه کنیم و به ابیات و خود شاهنامه ارجاع دهیم نه این که کتاب را در مصادره جریان یا گروهی بدانیم و با تعیین تکلیف درباره آن گروه، حسابمان را هم با کتاب تصفیه کنیم و البته لازم به یادآوری است که توییتر جای این نقد و بررسیها نیست.
به عنوان کلام آخر درباره شاهنامه این که شاید در ادبیات کهن ایران کتابی همانند شاهنامه دارای شخصیت و شخصیت پردازی نباشد. در شاهنامه هر شخصیتی ضعفها و قوتهای مختلفی دارد و کمتر شخصیتی است که سفید سفید یا سیاه سیاه باشد و همین طور شاهنامه نه ستایش یک نژاد بلکه بیانی تراژیک از سرنوشت انسان و تمایلات اوست