نویسنده: آرش چایچی
موج جدید اعتراضات امسال از حاشیه‌ی خوزستان آغاز شد. گویی پس از خیزش آبان که حاشیه‌های شهر بزرگ محوریت آن بودند، اینبار نوبت به خیزش حاشیه‌ی شهرهای حاشیه‌ای بود تا نارضایتی خود از بی‌آبی را فریاد زنند. هنوز زخم چهل‌ساله‌ی جنگ و زخم آبان 98 التیام نیافته است که بار دیگر آسفالت‌های شهرهای مختلف خوزستان خونین گشت. گرمای 50 درجه، مردم خسته از بی‌آبی، میش‌های درحال تلف شدن، زمین‌های کشاورزی نابود شده بخاطر سدسازی‌ها، هوای غیرقابل تنفس و جنازه‌های تلنبار شده از کرونا؛ این‌ها همه یعنی جغرافیای خوزستان از بهره‌کشی خسته شده است. سال‌ها بهره‌کشی و استحصال منابع طبیعی از جغرافیای خوزستان به حدی رسیده است که دیگر زندگی در بخشی از این خاک ناممکن می‌شود. نزدیک به یک قرن است منابع فسیلی خوزستان استحصال می‌شود، خاک غنی آن را صرف خودکفایی گندم و آب شیرین آن را صرف تامین صنایع فولاد کرده‌اند. سالیان سال خاک و آب و منابع فسیلی خوزستان به داخل و خارج صادر شده است ولی فرصت جایگزینی مواد مقوم خاک و پرشدن منابع آبی به مردم و جغرافیای این استان داده نشده است. انباشت سرمایه در تهران به قیمت استحصال مواد خام از خوزستان تمام شده و تبعات زیست محیطی این بهره‌کشی را خوزستان باید بپردازد. سدهای ضدمحیطزیستی در خوزستان باید ساخته می‌شدند تا برق بزرگترین مال خاورمیانه، یعنی ایران مال، در تهران تامین گردد.
در ادامه برآنم تا به سه وجه از وضعیت خوزستان بپردازم، اولین وجه، مسئله سدسازی و انتقال آب خوزستان است. دومین وجه شکاف‌های جدی است که به نظر می‌رسد اجماع عمومی بر باز نکردن آنهاست. و وجه سوم همبستگی‌های سیاسی با اعتراضات است.
سدسازی و انتقال آب
تاریخ سدسازی با تاریخ دولت مدرن در ایران گره خورده است. دولت به واسطه جایگاه‌اش همواره تلاش کرده تا با تمرکز منابع مختلف آبی نحوه توزیع آب را کنترل کند. ساخت سدها در ایران بیش از اینکه مسئله آب شرب را حل کند، کنترل منابع آبی، درنتیجه زمین‌های زیر کشت، قیمت زمین‌ها و کنترل سطح نارضایتی در نواحی مختلف را برای دولت فراهم آورده است. از سوی دیگر سدسازی امکان تغییر مسیر آب برای صنایعی که جایابی اشتباهی شده‌اند را فراهم می‌کند. این تمرکز منابع آبی البته به بهای نابودی و تغییر زیست‌بوم اطراف و پایین‌دست سد تمام می‌شود. سد گتوند، گران‌ترین سد ایرانی، مثال عیان نتایج فاجعه‌بار این نوع مهندسی، طبیعی است. این سد با حل کردن کوه نمکی گچساران در خود، به نابودی صدها هزارهکتار زمین زراعی و افزایش سی درصدی شوری آب کارون انجامیده است. مثال دیگر، سد در حال ساخت فینسک بر روی سفیدرود در مرز استان مازندران و سمنان است. انجمن علمی جنگلبانی عواقب این سد را چنین برشمرده است: «اختلال در نظام هیدرولوژی منطقه، خشکیدگی درختان در پایین دست، طغیان آفات و امراض، آسیب به کشاورزی و دامداری منطقه و مهاجرت‌های اجباری گسترده، از بین رفتن سطح وسیعی از پوشش جنگلی منطقه، تخریب و فرسایش گسترده خاک، محدود کردن انتقال آب به پایین دست و جلگه مازندران، آسیب جدی به حیات‌وحش منطقه، نابودی کامل اکوسیستم رودخانه تجن و آبزیان بومی، نابودی عناصر گیاهی دو منطقه رویشی هیرکانی و ایرانو-تورانی».
پیمانکاران و موافقان این سدسازی‌ها، سدسازی را مانعی برای سیل می‌دانند در حالی که تجربه سیل‌های بزرگ سال 98 نشان داده است که اتفاقا این سیل‌ها از یک دره و یک رودخانه ناشی نمی‌شوند و با سد زدن در یک رودخانه نمی‌توان مانع آن‌ها شد. در ضمن باید یادآور شد که خود سدها مانع بزرگی برای عمق‌گیری رودخانه‌ها و جلوگیری از سیل‌اند. همچنین نباید فراموش کرد که جلگه‌ی حاصلخیز خوزستان خود براثر همین سیلاب‌ها به وجود آمده و سیلاب‌ها مواد غنی را وارد دشت کرده است.
پروژه‌های انتقال آب در امتداد پروژه‌های سدسازی، کمر به نابودی زیست بوم خوزستان بسته‌اند. این پروژه‌ها منابع آبی صنایع فولاد و کشاورزی بی‌ضابطه در اصفهان را تامین می‌کنند. ثمرات این پروژه برای سرمایه‌داری حاکم جز فراهم کردن انبوه روستاییان بیکار که کارگران بالقوه ارزان قیمت هستند، افزایش قیمت مستغلات در طول طرح انتقال آب است.
کنترل منابع آبی تنها در درون دولت‌ها هم نمانده و تبدیل به جنگ سردی بر سر منابع آب در خاورمیانه نیز شده است. سد «ایلیسو» در ترکیه نمونه بارز این جنگ آبی است. این سد در بالا دست دجله و فرات با کنترل 45 درصد ظرفیت این دو رود، باعث خشکسالی در عراق و حداقل یکی از دلایل مهم خشک شدن تلاب هورالعظیم بوده است. بخاطر کاهش سطح آب دجله و فرات در عراق، با تغییرات زیست محیطی و مرگ آبزیان، 24هزار شهروند عراقی پس از مصرف آب دجله در سال 2018 دچار مسمومیت شدند.
شکاف‌ها
با روی کار آمدن دولت روحانی در سال 92، اصلاح‌طلبان پشیمان از جنبش‌سبز شروع به تنش‌زدایی میان خود و حاکمیت کردند. نتایج عملی این وضعیت، شکل‌گیری نوعی سرکوب پنهان برای سیاست‌زدایی از همه‌ی عرصه‌ها بود. با شکل‌گیری دوباره منطق «من سیاسی نیستم»، «تخصص همه مشکلات را حل می‌کند» و اجماع بر سر آن در هژمونی فرهنگی و سیاسی، میانجی‌هایی که بحران‌های مختلف سیاسی، زیست‌محیطی، فرهنگی و اقتصادی را پیوند می‌دادند، از عرصه عمومی حذف گشت. در آن وضعیت دست گذاشتن بر روی جمله «امر محیط‌زیستی (و...)، امری سیاسی است» تکیه‌گاهی بود تا بتواند سیاست را در معنای امر سیاسی برای ساخت میانجی همگانی برای فهم نهادهای موازی حاکمیت، سرکوب زنان، پولی‌سازی دانشگاه، خصوصی سازی مدارس، صنعت سلبریتی، بحران محیط‌زیستی، عدم توسعه حاشیه و سانسور‌های رسانه‌ای فراهم کند. نخِ تسبیحِ سیاست قرار بود از درون حفره‌های تهی شده‌ی دانه‌‌ها (سوژه‌ها)، وحدتی بسازد.
اما امروز با بهم رسیدن تاریخی بحران‌ها، بی‌آنکه حفره‌ای درون سوژه‌ها ایجاد شده باشد، به مدد رسانه بازسازی نوعی ایدئولوژی مذهبی خیر علیه شر، همه‌ی سوژه‌ها به یک سوژه تقلیل داده شده و آن هم مبارزه با قدرت شر موجود است. در این وضعیت پیش کشیدن بنیادین سایر سوژه‌ها شاید بتواند این بت‌واره تقدم صوری سوژه‌ی استبداد را بشکند. به بیان دیگر بهتر است به جای گزاره همه چیز سیاسی است بر روی این گزاره تاکید کنیم که «امر سیاسی، امری زیست محیطی (و...) است». بدین شکل می‌توان با حفظ سوژه بودن محیط زیست فراتر از شکل قدرت حاکم؛ همراه با شکستن بت‌واره تقدم صوری استبداد، بر پیوستگی درونی همه حوزه‌ها تاکید کرد. مبارزه برای جلوگیری از تغییرات زیست‌بوم فراتر از اینکه قدرت در دستان کیست، می‌تواند روابط تولیدی بهره‌کشانه را نمایان کند که به نظر نمی‌رسید، تغییراتی کنند.
برای مثال چرخه همین ابرپروژه‌های عمرانی سدسازی و انتقال آب را می‌توان مشاهده کرد، ابرپروژه‌هایی که مدعی چرخاندن چرخ صنعت و ایجاد اشتغال‌اند، اما با بلعیدن بودجه‌های هنگفتی که می‌توانست خرج توسعه‌ی تکنولوژی کشاورزی و کمک به تعاونی‌ها گردد، با سدسازی و تشدید بحران آب و با از بین بردن زیست‌بوم روستاها، امکان زندگی روستایی و کشاورزی را سلب می‌کنند. بدین شکل همین پروژه‌ها خود مولد بیکاری روستاییان خواهند بود.
یا صنعت نفت و صنایع نیشکر هفت‌تپه را مشاهده کنید. اگرچه همبستگی و مبارزه کارگران صنعت نفت و هفته‌تپه افق‌های مترقی را در وضعیت دهشتناک کنونی گشوده‌اند اما نباید جایگاه این دو صنعت در نابودی محیط‌زیست را فراموش کرد. شرکت نفت ایران جزو 100 شرکت جهان است که مجموعا 70 درصد گازهای گلخانه‌ای منجر به تغییرات اقلیمی را منتشر کرده‌اند. از سوی دیگر کاشت نیشکر مناسب خوزستان نیست و آبیاری زمین‌های نیشکر تنش آبی در خوزستان را تشدید کرده‌اند، همچنین پساب این کارخانه از مهم‌ترین منابع آلوده‌کننده آب کارون است.
یا سوی دیگر ماجرا کشاورزان اصفهانی‌اند. آب محدود است و انتخاب واقعی در یک سوی انتخاب میان کشاورزی بی‌ضابطه در اصفهان و نابودی محیط‌زیست خوزستان و چهارمحال‌وبختیاری است و در سوی دیگر جلوگیری از پروژه انتقال آب و سدهای جدید، کاهش کشاورزی در اطراف اصفهان و دادن فرصت ترمیم زیست‌بوم به خوزستان. البته حاکمیت نشان‌داده است که منافع مرکز همیشه به توسعه‌ی حاشیه ترجیح داده می‌شود.
همبستگی
در همبستگی با اعتراضات خوزستان سه شکل از همبستگی به چشم می‌خورد. اولی خود را با «شعار رضا شاه روحت شاد» نشان می‌دهد. این شکل از همبستگی با به میان کشیدن «رضاشاه»، همبستگی خود «برای» سرکوب و نیاز به یک اقتدار جدید برای سرکوب اقتدار موجود را نشان می‌دهد. این اراده‌ی سرکوب اتفاقا به این جهت بندگی خود به اقتدار دیگری را فریاد می‌زند که هرگونه تغییر در ضوابط تولیدی، مالکیت و جمهوریت در آینده ایران را نفی کند.
شکل دوم همبستگی در تجمع تبریز و با شعارهای قوم‌گرایانه مثل «میلت‌چی»، قابل مشاهده است. این شکل از همبستگی، همبستگی خود با نوعی خودگردانی را نشان می‌دهد. این شکل به مراتب پیچیده‌تر از شکل اول است و حامیان راست و چپ خود را گرد هم می‌آورد. گروهی از فدرالیسم سخن می‌گویند، گروهی از کنفدرالیسم و بخشی از تجزیه کامل. به صراحت می‌توان اوج گیری این ایده را گامی به پیش برای ایدئولوژی نئولیبرال هژمونی یافته در سال‌های اخیر دانست. خودگرانی در وضعیت ما به معنای ساخت یک لایه‌ی دیگر از نهادهای موازی، رفع مسئولیت از دولت مرکزی، کوچک‌سازی دولت مرکزی، استانی کردن حداقل حقوق، استانی کردن سن بازنشستگی و تجزیه طبقه کارگر است. ایده‌ای که اتفاقا می‌تواند با فرودست‌سازی بیش از پیش بخش‌های حاشیه‌ای بحران‌های موجود را به نفع طبقه‌ی حاکم حل و فصل کند. این نوع سیاست هویت، با پررنگ کردن مرزهای هویتی، طبقه‌ی کارگر را چند شقه می‌کند و درون حاشیه، مرکز و حاشیه‌ای جدید می‌سازد. مبارزه با ستم ملی، از همبستگی‌های فراملی و منطقه‌ای و اتحادیه‌هایی بین کشورهای مختلف می‌گذرد. هویت‌گرایی قومی به اسم مبارزه با ناسیونالیسم و ستم ملی، دولت‌های ستمگر خرد می‌سازد که سرمایه‌ی انسانی و منابع رقابت با کشورهای بزرگ را ندارد و درنتیجه مجبوراند پیاده‌نظام کشور دیگری شوند. تجربه خودگردانی و دولت‌های کوچک منطقه خود نشان می‌دهد که یک دولتِ کوچکِ مستقل و غیر وابسته در منطقه نامحتمل است. از از کوبانی تا اربیل و جمهوری آذربایجان، هر یک یا زیر سایه‌ی پرچم ایالات متحده رفته‌اند و یا خود را به پیاده‌نظام ترکیه تبدیل کرده‌اند.
شکل سوم در همبستگی با خوزستان را کارگران صنعت نفت نشان دادند. اعتراضات خوزستان تقریبا همزمان بود با اعتصابات سراسری صنعت نفت. کارگران پیمانی شرکت‌های پتروشیمی در همبستگی با اعتراضات خوزستان، در بیانیه خود دست را بر «سیاست‌های سودجویانه سرمایه‌داری»، «حرص و ولع وابستگان به نهادهای حکومتی برای تخریب محیط زیست» و «بی‌تامینی مردم» گذاشتند. کنش آنان با اینکه در رسانه حذف و طرد شده است اما در عمل افق‌هایی را می‌گشاید تا امکان یک ایستادگی سراسری «علیه» سرمایه و سرکوب و برای محیط زیست و تامین مردم ممکن شود.
منابع
1- جان بلامی فاستر، اکولوژی مارکس
2- امید مهرگان، شکاف‌های همبستگی؛ مخمصه جنبش کارگری در فاجعه اقلیمی
3- مهدی معتقو عباس محمدی، چگونه سدها سیل راه می‌اندازند؟، سایت میدان
4- نجمه جمشیدی، غبار فراموشی بر علاج‌بخشی سد گتوند، سایت میدان
5- محمدرضا جعفری، ریشه‌های عطش خوزستان
6- لیلا خدابخش، تأثیر الگوهای تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی
7- مهدی شبانی، سیاست سدسازی ترکیه، «جنگ آب» در خاورمیانه
