
چند روز پیش باز هم خیلی تصادفی نشستم پای مستند حیوانات. مستند اینطور بود که رفتار چند حیوان را در چند موقعیت از تولد تا جوانی بررسی میکرد و بیشتر درمورد این بود که وقتی غریزهی این موجودات در طبیعت فعال شد، آنها برای به دست آوردن خواستههای خودشان چطور در برابر همنوعانشان میایستند و تا مرز مرگ و یا تا جایی که یکی از طرفین شکست را بپذیرد؛ پیش میروند. داستان اول درمورد یک خرس قهوهای بود. در برشی از فیلم خرسها در قسمتی از یک رودخانه که شبیه آبشار هم بود به صف شده بودند و ماهی میگرفتند. مادر خرسها برای اینکه ماهیگیری به کودکانش یاددهد بعضی از ماهیها را که حدس میزد به تولههایش نزدیکند، نمیگرفت. میخواست بچهخرسها آنها را ببینند و بگیرند و در واقعا خودشان تلاش کنند برای ماهی گرفتن. کمی بعد یکی از همان خرسها را نشان داد که بالغ شده بود. او در تلاش بود که به خرس ماده نزدیک شود. این میان رقیب پیری داشت که باید اول با او مقابله میکرد تا به هدفش برسد. آنها از طرف همدیگر با نشانههایی که به هم منتقل کردند به مبارزه دعوت شدند. خرس جوان بعد از چند زخم که روی خرس پیر گذاشت با دندانهای خونی و پنجههای باز پیروز شد و آرام آرام خرس پیر را راهی جایی بیرون از سیطرهی خودش کرد و خودش قدم قدم به خرسی که درحال خاراندن خودش بود نزدیک شد.
اما قسمت جذابتر برنامه، داستان شیرها بود. شیرها معمولاً به صورت گلهای زندگی میکنند. در بخش اول داستان چند توله شیر را میدیدیم که به طرز ناشیانهای میخواستند گورخر شکار کنند. توله شیرهایی که با کمی فاصله از مادرشان و در واقع زیر نظر مادرشان شکارها را تعقیب میکردند. پس از تمام شدن کار و موفقیت تولهها در شکار، مستند برای پرداختن به این که "چرا بچه شیرها با این سن کم دارند شکار میکنند" جَستی به چند وقت قبل از شکار زد. داستان از این قرار بود که ماهها پیش وقتی مادر توله شیرها در گله زندگی میکرده و تازه وضع حمل کرده بوده، چند شیر نر جوان برای تصاحب گله به آنها نزدیک میشوند. در آن زمان چون شیر نر گله خیلی پیر بوده و در خودش توان مبارزه با آنها را ندیده گله را رها کرده و در حقیقت گله را به شیرهای جوان داده بود. در آن زمان شیرهای ماده متوجه شدند که خطری آنها را تهدید میکند و شیرهای جوان ممکن است بنا بر تصمیم خودشان و یا به بیان دقیقتر برای اینکه راحت با شیرهای مادهی گله جفتگیری کنند مجبورند که تولههای شیرها را بکشند؛ به همین دلیل این شیر ماده برای حفاظت از فرزندانش تولههایش را برداشته و به طور مخفیانه از گله دور شده بود و به خاطر همین بچه شیرها مجبور بودند برای امرار معاش در سن کم و به طور جدی به شکار بروند.
چیزهای زیادی درمورد موجودات زنده شگفتزدهام میکند اما اینبار آنچه که توجهم را جلب کرد این بود که همهی ما خصلتهای فراوانی را انسانی میدانیم. رفتارهایی مثل فرار مادر برای حفظ جان فرزند، گذشتن از فرصت سیری بخاطر آموزش دادنِ امرار معاش به فرزند، فداکاری، عشق، و یا حتی تصمیم گیری؛ اما چطور مطمئنیم که این رفتارهای ما هم بخشی از غریزه نیست و باور کردهایم که ما از غریزه فراتر رفتهام.
جالب اینجاست که گاهی در ادامهی این رفتارها از خالق از کائنات یا از طرف مقابل انتظار پاداش داریم یا اصلا منتظر شرایطی مناسبیم که ابرازشان کنیم چون هر شرایطی شایستگی ابراز رفتار خوب را ندارد. شاید بسیاری از مهربانیهای ما برخواسته از طبیعت ماست و با حیوانات مشترک.
احساس میکنم هنوز برای بسیاری از ما فرصتی پیش نیامده که موجودیتمان را به عنوان انسان ثابت کنیم. احتمالا بخش زیادی از رفتارهای خوبی که تا حالا به خاطرش به خودمان افتخار کردیم چیزی جز این نبوده که سرشتمان اینطور ایجاب کرده است. شاید تا اینجای کار ما فقط موجودی زنده و بخشی از طبیعتیم. خندهدار است اگر بگوییم که نه تنها این لباس زیبا نشان آدمیت نیست* خیلی از خصلتهایمان هم نشان آدمیت نیست و براساس این نتیجهگیری چه باید کرد؟ باید به خودمان سخت بگیریم یا آسان؟
چیست که مرز رفتار انسانی و حیوانی ما را تعیین کند؟ به نظرم هیچ و همهی اینها دلیلیست روشن و کافی برای تواضع در برابر خودمان و هستی!