
صدای بوق اتوبوس
همیشه وقتی زندگی پر میشه از دل نخواستنیهایی که از چپ و راست و بالا و پایین چفت میشن به دل و جونم و روزگارم میشه یه چهار ضلعی پرفشار؛ تو خیالاتم میبینم سوار اتوبوسی پر از جمعیت شدم و یک دفعه یه نفر که از جور زمونه به تنگ اومده، سوار اتوبوس میشه و اسلحه به دست، رو به جمعیت هوار میزنه: هیشکی از جاش تکون نخوره! از هیچی هم نترسین! قرار نیست کسی آسیبی ببینه! فقط میخوام صدام رو برسونم به اونایی که هیچوقت صدام رو نشنیدن!
بعد لابلای جیغ جمعیت و هول و ولای دلم، میگفتم: آخیش...! یکی ما رو برید از روزمرگی! حالا چند روزی، یا حتی چند ساعتی، لحظههامون شبیه همیشه نباشن، توفیق اجباریه و عدو سبب خیر شده.
محاله یه جای زندگی گیر کنم و صدای بوق این اتوبوس رو ته خیابونای ذهنم نشنوم... .
اما همیشه اون کسی که منتظرشی، با اون لباسی که فکر میکنی، نمیاد سراغت. پس عجیب نیست اگه این اتوبوس شکل و شمایلش عوض شده باشه و از اون خیال همیشگی، فقط یه خاصیت "از روزمرگی بریدن"ش مونده باشه. اگرچه، چشم به راه کسی که باشی، تا پا بذاره تو خونت و بیاد تو؛ تو گول تغییر قیافه و عوض شدن عطر همیشگی و تند و کند شدن ریتم راه رفتنش رو نمیخوری. میفهمی آشناست! حتی اگه بیشباهتترین باشه به گودویی که منتظرش بودی... .
داستان این انتظار برای من هم همین بود. یه روز خبر دادن رو همین زمینِ خودمون، یه حال واگیر داری اومده و یه جورایی کل مردم دنیا رو سوار اتوبوس کرده و گروگان گرفته. برعکس خیالاتمم، نمیگه خطری تهدیدتون نمیکنه، اتفاقا اومده که با تهدید بِبُرتمون از روزمرگیها؛ که اگه نبریم، میبرتمون از زندگیهامون.
همین قد خشن! همین قد خطرناک! همین قد جدی!
خب شروع شد: از دست ندادن و ماسک زدن و فاصله گرفتن و دورکار شدن و تعطیلی و قرنطینه...، تا رها شدن و از دست دادن و از دست رفتن و دست کشیدن از خیلی چیزها... .
شروع شد!
دورانِ عجیب و بی شباهت به اونچه که تا قبل از این زیسته و دیده و چشیده و حتی شنیده شده بود!
یهو زیر پای هممون خالی شد و سُر خوردیم رفتیم ته گودالِ با خود نشستن و دست انداختیم گردنِ تنهاییمون.
انگار نوار کاست زندگیمون جمع شد و پیچ خورد به احوالی «بحرانی».
فکر کن هزار بار دور خودت بچرخوننت و یهو یکی سفت شونههات رو بگیره و با چشمای گرد شده از پریشونی، هوار بزنه تو صورتت که بحران! بحران!
و تو، در بهتریت حالت، اگه گیج نخوره سرت و پرت نشی رو زمین و چشمات دو دو نزنه و مزاجت زیر و رو نشه؛ میگی بحران؟! کی هست؟! چی هست؟!
چی هست این بحران؟ این گردنآویز تنگ و چسبیده به گلوی این روزها... .
فرهنگ لغتِ بحرانزده
احتمالا همهی ما احوالی رو تو زندگیمون تجربه کردیم که وقتی میخوایم ازش یاد کنیم، بحران صداش میکنیم. اما این کلمهی آشنای بحران دقیقا یعنی چی؟ اولین بار که باهاش رو به رو شدیم کی بوده؟ اصلا از کجا فهمیدیم این بحرانه، نه غم، نه ترس، نه هزار جور حس دیگه؟
به عادت معمول گوشی دستمون میگیریم و مینویسیم: بحران. با یه سرچ ساده، هزار جور بحران شناخته و ناشناخته میاد جلوی چشممون: بحران هویت، بحران کمآبی، بحران بیتفاوتی اجتماعی، بحران اقتصادی، بحران چهل سالگی، بحران سوءمصرف مواد و... .
اصلا از مضافالیهها که بگذریم، خود واژهی «بحران» به چه معناست؟
تو فرهنگ معین جلوی بحران نوشته: «آشفتگی و تغییر حالت ناگهانی، بالاترین مرحلهی یک جریان»
اینجاست که رشته ی کلاممون میرسه به اولین گره: «ناگهانی». چطور ممکنه یه چیزی مثل بحران هویت، ناگهانی باشه؟ یا اصلا بحران چهل سالگی.
یعنی ما یه شب، در حالی که داریم آخرین ساعات و لحظات سی و نه سالگیمون رو میگذرونیم، میخوابیم و صبح که پا میشیم، میبینیم ئه! عجب ناگهانی! ببین کی اینجاست! چهل سالگی و بحرانش؟!... یا نه، کمِ کم از لحظهی فوت کردنِ شمع سی و نه سالگی، به سال بعد این موقع که قراره چهل رو فوت کنیم و پا بذاریم به پنجمین دههی زندگیمون، بهش فکر کردیم؟ یه قول و قرارایی تو دلمون با خودمون گذاشتیم که تا قبل از رسیدن به چهل سالگی باید فلان جای نرفته و فلان کار نکرده و فلان ترکِ عادتُ تیک بزنم و بعد برم سراغ این دههی جدید و ماجراهاش؟
حداقل چندباری شده که رفتیم جلوی آینه و تار موهای سفید شده رو شمردیم و به پوست یه نم چروک خوردمون چپ نگاه کردیم و گفتیم: بعله... انگار خبراییه... .
اتفاقا فتیلهی بحران از اونجایی روشن میشه که میبینیم خیلی بیصدا، خیلی چیزا داره عوض میشه. در واقع «ناگهانی» در کار نیست. نشونهها پشت هم قطار شدن و دارن تو زندگیمون رژه میرن و هر نشونه عین یه سنگ ریزه، میره میشینه ور دل بقیه نشونهها و یه کوه بلند میسازن که قلهاش فتح شده به پرچمِ «بحران».
چطور میشه حتی بحران بلایای طبیعی رو ناگهان دونست؟!
میشه رو گسل خونه داشته باشی و تا حالا اسم زلزله هم به گوشت نخورده باشه و برات غریب و ناگهانی باشه؟
یا وقتی هواشناسی میگه کلی ابر بارشی تو راهه و تو وسط مسیل چندین و چند ساله جاخوش کردی، از دار و درخت و سیل بند هم خبری نیست که بلکه فرجی کنه و منجی بشه... خب معلومه بارون که بزنه، میشه سیل. بی هیچ ناگهانی!
چطور میشه هر روز پریشون حالی خودت رو ببینی، هر آن یه تیکه از دل و روحت لق بشه و بیفته پایین، بعد منتظر یه بحران روحی نباشی؟
گرهی دوم وقتی به وجود میاد که دوباره میریم سراغ تعریف بحران. اونجا که میگه: بالاترین مرحلهی یک جریان. بعد با خودت میگی، مگه جریان چیزی غیر از یه نقطهی شروع و استمرار اون نقطه و ادامه دادنشه؟ پس وقتی میگیم بحران نقطه اوج جریانه، یعنی قبول داریم که قبل این نقطهی اوج، نقطههای دیگهای بودن که خبر میدادن ازین فراز و مقدمهاش محسوب میشدن. عین سناریوی فیلمی که کلی قصه میگه و تعلیق ایجاد میکنه تا مخاطب آماده بشه برای اون اوج و بالاترین قلهی داستان.
با چشم بسته هم این تعریف رو ورنداز کنی، گوشت صدای لنگیدنش رو میشنوه.
تو پیشبینی نمیشی، اما من منتظرتم!
«بحران» تو مقولهی مدیریت بحران یهجورایی نقش اول رو بازی میکنه؛ شاید برای همینه که با دقت و ظرافت بیشتری ازش گفته شده و به جای وصف «ناگهانی»؛ از «غیرقابل پیشبینی» و «منتظره/ غیرمنتظره» استفاده کردن. بحران حالتی در نظر گرفته شده که نمیشه زمان و مکان دقیقش رو تعیین کرد؛ با این حال اتفاقی غیر منتظره نیست. این یعنی با زبون بی زبونی اعتراض اولمون پذیرفته شده و ناگهانی بودن بحران، رد میشه.
نوزادهای به نام نیاز
صفحهها رو بالا و پایین میکنی بلکه چیز دندونگیری پیدا کنی تو شناسنامهی بحران و لابلای گشتنات میرسی به این خطها:
«بحران یک فشارزایی بزرگ و ویژه است که باعث در هم شکسته شدن انگاره های متعارف و واکنشهای گسترده میشود و آسیبها، تهدیدها، خطرها و نیازهای تازهای به وجود میآورد.»
نیازهای تازه. اگر انسان رو به مسافری تشبیه کنیم که با کولهباری از نیاز پا به جادهی زندگی گذاشته؛ باید منتظر هر اتفاقی تو دل این مسیر همه جور آب و هوا و اقلیمی باشیم.
همون قدر که ممکنه گیر کنه تو باد و بوران یا حیوون درندهای بهش حمله کنه و به خودش و کولهبارش آسیب بزنه، همون قدرم ممکنه یه همسفری، راهنمایی، ماشین پرسرعتی هم تو این راه گیرش بیاد.
خوب که نگاه میکنی میبینی ما و نیازهامون چیزی نیستیم جز احوال و اتفاقاتی که باهاش روبرو شدیم و تجربیاتی که زندگی کردیمشون.
اما نقش بحران چیه؟ بحران میتونه همون حیوون درندهای باشه که شبیخون زده به دار و ندارمون. هم ممکنه یه لقمهی چرب بشیم، هم ممکنه اصلا از ترس و هراس، نه حتی از سر شجاعت و مهارت، جوری بدوییم که تو خوابهامونم ندوییدیم!
بعد تازه بفهمیم عجب! من همچین توانی تو دوییدن داشتم؟ خب اگر داشتم پس چرا تا دیروز افتان و خیزان میرفتم؟
اون موقعست که تازه نیاز به دوییدن تو وجودت شکل میگیره. که اگه نبود اون شبیخون، شاید هیچوقت خبردارنمیشدیم همچین موتوری توی پاهامون کار گذاشته شده.
اینجاست که نیاز جدید به وجود میاد. نیاز به باز هم دوییدن؛ بهتر، تندتر، بیشتر و حرفهایتر.
باید بپذیریم که بعد از طوفان، چیزی شبیه قبل نیست! برگای درختا میریزن، شاخهها گاهی میشکنن و درخت مجبوره تن بده به این هرسِ اجباری؛ که حذف شاخههای اضافه، همونقدر که خبر از درد داره و نویدِ رویش هم میده.
شیرهای در حال انقراض
خیلی وقتا شنیدیم که جمله یا کلمهای خاص، فقط تو زبون خودش معنی میده و اگه ترجمهاش کنیم معنای اصلیش رو نمیرسونه. شاید چون تو هر زبون و حتی گویشی، پشت هر کلمهای، داستانی هست که خیلی وقتها در حین ترجمه، منتقل نمیشه.
همونجور که ما برای نوشتن «بحران» باید ب، ح، ر، الف و نون رو پشت هم بیاریم؛ برای نوشتن این کلمه به زبان چینی، باید دو کلمهی مستقل رو کنار هم بذاریم. این دو کلمه، «خطر» و «فرصت» هستند که به وقت همنشینی، یک کلمهی جدید میسازن به نام «بحران».
انگار که راهی فرعی و میانبر پیدا کرده باشی برای گفتن قصهای بلند و مفصل. راهی بدون فلسفه چینی خاص برای خواص. مسیری هموار برای استفادهی عموم.
داستان شیرین پشت کلمهی بحران از همراهیه غیرقابل انکار فرصت و خطر حکایت میکنه و بحران رو چیزی جز پذیرش خطر و فرصت در کنار هم نمیدونه.
ما بحرانزدههای این روزها، گرفتار شدیم به دیدن مدامِ روی خطرِ سکه و باور نداریم که شاید روی دیگهای هم در کار باشه. مبتلا شدیم به کلنجار. کلنجارای بیصدای هر روزَمون با خودمون. هر روز جهاد با خودی که حقیقتا جهاد اکبر برامون نوشته میشه.
این از خود با خود گفتنا، این اضطرابِ خطر داشتنا، نشستنا، ایستادنا، بریدنا، از نو شروع کردنا، امید بستنا؛ اینا همگی احوال این روزها و شبهای ماست.
ما فرزندِ زخمخورده و زخم پوشیدهی این زمونهایم. در تمنا، در تلاش، در تقلا، اما امیدوار. ما، چشم به راه تموم شیرهای رونشدهی سکههای تو مشتمون، باز سکه بالا میندازیم؛ حتی اگه تیتر اول تمام روزنامههای صبح، «نسل شیرها منقرض شد» باشه!
سلامِ من، سولماز محمدبخش،
به تمام در خطرانِ در جستجوی فرصت!