
در رمان «مرگ ایوان ایلیچ»، تولستوی قهرمانی را به تصویر میکشد که هر آنچه ما امروزه یاد گرفتهایم به دنبالش باشیم را، در بالاترین سطح در اختیار دارد: تحصیلات، جایگاه اجتماعی، موفقیت شغلی، ثبات اقتصادی و غیره. در همین حالواحوال خوب اما، ایوان متوجه ابتلایش به بیماریای عجیب میشود که او را زمینگیر میکند. ایوان در این جایگاه متناقض با شرایط ظاهری زندگیاش، درمییابد پرداختن به سرگرمیهایی که حواس او را از باطن زندگی منحرف کرده، سبب شدهاست زمان کافی برای پرداختن و تفکر به واقعیت مرگ و از آن مهمتر، ناتوانیاش در کنترل این موقعیت مهم در زندگی را نداشته باشد. تولستوی در توصیف این شرایط مینویسد: «زندگی ایوان بسیار ساده و یکنواخت ولی در عین حال وحشتناک است».
ایوان ایلیچ بهترین شخصیت داستانی برای نشان دادن فردی است که خیلی دیر متوجه میشود باید به بخشهای دشوار واقعیت اهمیت بدهد.
حالا تصور کنید تولستوی به جای در پیشگرفتن چنین مضمونی در خط داستانیاش صرفن از روی خوشبینیِ صرف، شرایط مطلوب زندگی ایوان را دستمایهی داستانش قرار میداد و یا تنها با دیدگاهی بدبینانه، بیماری او که منتج به سیاهی و تباهی زندگیاش میشد را، تم اصلی داستان قرار میداد. در هر کدام از این دو حالت، نه تنها «مرگ ایوان ایلیچ» رمانی با این جذابیت نبود، بلکه تبدیل میشد به یکی از صدها داستانی که با یک خط روایی ثابت و ساده، در میان انبوهی از رمانهای ناموفق تاریخ ادبیات داستانی، در گوشهای مهجور ،از یادها میرفت.
هر نویسندهی اهل تأمل باید بداند که انسانها -حتّا موفقترینشان- عجزی غائی در طرح کلی وضعیت کنونی زندگیشان دارند. اساسن دستاوردهای زندگی انسانی، ماهیت زودگذری داشته و تنها تعداد کمی از آنها معنای خود را برای مدت زیاد حفظ میکنند. از همین رو، شخصیتهای ماندگار در تاریخ ادبیات داستانی و ادبیات نمایشی، به معانی متزلزل چیزها متوسل میشوند. بهنظر میرسد نویسنده قبل از هرچیز باید این احتمال را در نظر بگیرد که هیچچیز آنقدرها که فکر میکند دارای معنی نیست و همین امر باعث میشود تا با نگاهی واقعگرا به داستان و شخصیتهایش بپردازد. تولستوی با درک این فرآیند طبیعی در زندگی، دست به آفرینش «ایوان ایلیچ» میزند و در مسیر روبهرو شدن و درک این واقعیتها، شخصیتی می سازد که در طول داستان از انکار، بیتفاوتی و اجتناب دور است و با بخش تاریک واقعیتهای زندگیاش مواجه می شود.
سر آخر؛
هم نویسندگان خوشبین و هم نویسندگان بدبین در اشتباهاند، چون تنها به بخشی از واقعیت میپردازند. اما جایی که نویسنده چشمهایش را بهروی همهی وجوه واقعیت -هم زمان- باز میکند، میتواند تصویری برای خواننده ترسیم کند که نقشی قدرتمند از سایهروشن است. نقشی از تاریکی و نور همزمان.