
ب
بیان در میان عامهی مردم، به آن بخش از گفتار یا زبانورزی اطلاق میشود که به "فصاحت" مرتبط است و بیان خوب را آنجایی بهکار میآورند که حرف از روانیِ کلام است و سادگی در انتقالِ مفاهیم. بیان شیوا در سخن، ارتباط مستقیم با دقت در ارسال پیام به مخاطب دارد.
جهان داستان، از دو سویهی "مخاطب" و "اثر" برخوردار است و در اینمیان نویسنده، مخلوق خود را با ارسال شیوا به مخاطب میرساند. رسیدن به شیوایی در بیان داستانی، بر سه عامل استوار است. به گفتار بهتر، وقتی داستان بیانی شیوا دارد که این سه عامل را سنگ بنای ارتباط با مخاطب قرار دهد: واژهگزینی، زمان و مکان گفتگوها، لحن.
واژه گزینی
همه چیز از واژه شروع میشود. واژه به عنوان مادهی اولیهی تشکیلدهندهی ریخت داستان، دو وظیفهی اصلی دارد:
۱ - کمک به نویسنده برای آفریدن دنیای خیالی خود.
۲ - کمک به مخاطب برای تشکیل تصویر ذهنی و در نتیجه ورود به دنیای داستان.
اما پس از تشکیل ریخت داستان، واژهها باید روح داستانی بیافرینند تا مخاطب از دریچهی احساس و ادراک، به جهان داستان نویسنده ورود کند. احساسی که مخاطب را به گذشته و خاطرات دوردست هدایت کند یا احساسات متنوع او را –نفرت، هیجان، ترس، کنجکاوی و...- برانگیزاند. پس و پشت هر واژه یا در ترکیب واژهها با هم، این احساسات نهفتهاند تا درنهایت، نویسنده به روشنی بتواند پیام خود را برای مخاطب بیان کند.
زمان و مکان گفتوگوها
نویسنده با توجه به هدف یا موضوعی که قصد بیان آن را دارد، زمان و مکان گفتوگوها را انتخاب میکند. ممکن است نویسندهای برای انتقال بیسرانجامی در عشقی آتشین، یک اسکلهی قدیمیِ رو به مُردابی را برای گفتوگو بین عاشق و معشوق انتخاب کند، تا در عینحالی که دیالوگهای شخصیتها احساسی لطیف را مرور میکنند، در پسزمینهی ذهن مخاطب، مفهوم بنبست و رکود، دائم در جریان باشد. مهم این است که انتقال آنچیزی که هدف نویسنده بوده، در بیان او نیز حضور داشته باشد.
لحن
اگر یکی از طرفین عاشق ایستاده بر لبه اسکلهای فرسوده، در حالی که به سبزآبی لجنزار مرداب خیره مانده، با صدایی آرام و نجواگونه، از بیماری لاعلاجی که بهآن دچار است، حرف بزند و دیگری را پروا دهد از اینکه زندگی عاشقانه کوتاهشان، سرانجامی جز غمی فراگیر ندارد، احساس مخاطب کاملن در اختیار شخصیت، به سویی میرود که نویسنده انتخاب کرده، تا سیاهیِ فرجام این عاشق و معشوق را تصویر کند. این در حالی است که نویسنده میتواند با خلق شخصیتی که در عین ناامیدی، با هیجانی وصفناشدنی در صحبتهایش، معشوقش را به ادامهی جریان زندگی پس از خودش امیدوار کند، آنوقت مخاطب، تصویری کاملن متفاوت از جهان داستان را متصور میشود؛ که نهتنها سیاهفرجام نیست، بلکه سرشار از نور و عشق خواهد بود. چگونگی گفتن، بخش مهمی از لحن داستان را میسازد تا بهوسیلهی آن، نویسنده بیان خود را از ساختار داستانیاش انتقال دهد.
سرآخر؛ نویسنده با ترکیب این سه عنصر و بدون سردرگم کردن مخاطب، میتواند با بلاغت کامل، آنچه را میخواهد بگوید و این یعنی بیان در داستان. دلنشینبودن بیان، فارغ از نتیجهای ست که در فرونشست اوج داستان، نصیب خواننده میشود. بیا ن میخواهد و باید، به ایجاد ارتباط درست بین مخاطب و اثر فکر کند ولاغیر.
اصفهان
زمستان1401
@ahmadreza_sol