پدیده تبادل یون برای اولین بار در سال 1850 و به دنبال مشاهده توانایی خاکهای زراعی در تعویض برخی از یونها مثل آمونیوم با یون کلسیم و منیزیم موجود در ساختمان آنها گزارش شد. در سال 1870 با انجام آزمایشهای متعددی ثابت شد که بعضی از کانی های طبیعی بخصوص زئولیتها واجد توانایی انجام تبادل یون هستند. در واقع به رزینهای معدنی، زئولیت میگویند و این مواد یون های سختی آور آب (کلسیم و منیزیم) را حذف کرده و به جای آن یون سدیم آزاد میکردند از اینرو به زئولیتهای سدیمی مشهور شدند. استفاده از زئولیتهای سدیمی در تصفیه آب مزایای زیاد داشت چرا که از طرفی نیازی به حضور مواد شیمیایی نبود و از طرف دیگر اثرات جانبی نیز نداشتند.
رزینهای موازنه کننده یون، ذرات جامدی هستند که میتوانند یونهای نامطلوب در محلول را با همان مقدار اکی والان از یون مطلوب با بار الکتریکی مشابه جایگزین کنند. رزینهای تعویض یونی شامل بار مثبت کاتیونی و بار منفی آنیونی میباشد به گونهای که از نظر الکتریکی خنثی هستند. موازنه کنندهها با محلولهای الکترولیت این تفاوت را دارند که فقط یکی از دو یون، متحرک و قابل تعویض است به عنوان مثال، یک تعویض کننده کاتیونی سولفونیک دارای نقاط آنیونی غیر متحرکی است که شامل رادیکالهای آنیونی SO23-میباشد که کاتیون متحرکی مثل H+ یا Na+ به آن هستند.
این کاتیون های متحرک میتوانند در یک واکنش تعویض یونی شرکت کنند به همین صورت یک تعویض کننده آنیونی دارای نقاط کاتیونی غیر متحرکی است که آنیونهای متحرکی مثل Cl- یا OH- به آن متصل میباشد. در اثر تعویض یون، کاتیونها یا آنیونهای موجود در محلول با کاتیونها و آنیونهای موجود در رزین تعویض میشوند، به گونهای که هم محلول و هم رزین از نظر الکتریکی خنثی باقی میماند. در اینجا با تعادل جامد مایع سروکار داریم بدون آنکه جامد در محلول حل شود.
برای آنکه یک تعویض کننده یونی جامد مفید باشد باید دارای شرایط زیر باشد:
رزین كاتیونی در اثر واكنش فنل و یا مشتقات آن با فرمالدئید و سپس سولفونه كردن آنها به كمک سولفوریک اسید به حالت تودهای تهیه شدند كه آنها را خرد و غربال میكردند و مورد استفاده قرار میدادند. این گونه رزینها نیز از سولفونه كردن پلی استیرن تهیه گردیدند. هرگاه در پلی مریزاسیون استایرن مقداری دی وینیل بنزن افزوده گردد پلی مری با ساختار شبكهای تولید میگردد كه در اثر سولفونه كردن آن، رزین كاتیونی قوی تهیه میگردد. هرگاه به جای گروه سولفونیک اسید گروه کربوکسیلیک اسید (-COOH) جانشین شود، رزین كاتیونی ضعیف ، تولید میگردد ولی روش سادهتر برای تهیه این رزینها تركیب متاكریلیک اسید با دی وینیل بنزن میباشد.
پرکاربردترین رزین کاتیونی در صنعت آب و فاضلاب رزین کاتیونی سدیمی میباشد که در واحد سختی گیری برای از بین بردن سختی آب استفاده میشود.
رزین كاتیونی قوی قادر به جذب کلیه کاتیونهای موجود در آب میباشد ولی نوع ضعیف قادر به جذب کاتیونهای هستند که به قلیائیت آب مرتبط است و محصول سیستم اسید کربنیک است.
Ca(HCO3)2 OR MgSO4 + 2ZSO3H -----> Ca2++2H2CO3 OR Mg2+ + H2SO4
Mg(HCO3)2 OR Ca(HCO3)2 + 2ZCOOH -----> (ZCOO)2+ + Mg(ZCOO)2+Ca + 2H2CO3
مزیت رزینهای کاتیونی ضعیف بازدهی بالای آنها در مقایسه با رزین كاتیونی قوی میباشد، در نتیجه باعث تولید پساب کمتر در احیاء مکرر میگردد. اصولاً زمانی که هدف جداسازی کلیه کاتیونهای آب است بکارگیری توأم رزین کاتیونی قوی و ضعیف اقتصادیتر از بکارگیری رزین كاتیونی قوی میباشد.
در سختی گیر تعویض یونی، رزین كاتیونی سدیمی وجود دارند که یونهای سختی آور آب (کلسیم و منیزیم) با سدیم رزین تعویض میشوند که در نتیجه آب بدون سختی تولید میشود چون یون سدیم بسیار محلول است از این رو خطر تشکیل رسوب از بین میرود. این تعویض یون سدیم رزین با یونهای کلسیم و منیزیم آب ورودی آنقدر ادامه مییابد که رزین نیاز به احیاء داشته باشد.
در زمان سرویس سختی گیر، واکنش زیر انجام میشود
رزین كاتیونی سدیمی از نوع قوی نه فقط کاتیونهای مولد سختی آب بلکه همهی یونهای فلزی را با سدیم تعویض میکنند.
ترتیب گزینش نسبی کاتیونها برای جذب به وسیله تعویض کننده کاتیونی قوی به شکل زیر میباشد:
Th4+>Fe3+>Fe2+>Ca2+>Mg+>NH4+>K+>H+
برای احیاء این نوع رزینها کافی است که رزین را با آب نمک شستشو دهیم که در طی آن یونهای منیزیم و کلسیم محبوس در شبکه رزین با سدیم نمک تعویض میشوند. در پایان کار احیاء، رزین را با آب تازه میشویند تا نمک اضافی حذف شده و دستگاه آماده سرویس گردد.
در زمان احیاء با نمک طعام، رزینی که پر از یونهای کلسیم است دوباره به صورت رزین سدیمی در میآید:
با وجود اینکه هرچه نمک طعام بیشتری در موقع احیای رزین بکار رود، ظرفیت رزین افزایش مییابد ولی این بدان معنا نیست که مثلاً با دو برابر کردن مقدار نمک طعام در موقع احیاء ظرفیت رزین هم دو برابر خواهد شد.
با رزین كاتیونی چه نوع هیدروژنی و چه نوع سدیمی میتوان آهن و منگنز را همچون بقیه کاتیونها حذف کرد اما به علت امکان آلوده شدن رزینها معمولاً مشکلاتی داشته و باید نکاتی را رعایت کرد. اولاً باید دقت کرد که قبل از حذف یون آهن توسط رزین هیچ هوایی با آب در تماس قرار نگیرد چون در اثر مجاورت با هوا، آهن و منگنز محلول در آب اکسیده شده غیر محلول در میآیند و در نتیجه روی ذرات رزین رسوب کرده و باعث آلوده شدن رزین میگردد.
با استفاده از رزینهای تبادل یونی میتوان لیزین را که جز اسید آمینه ضروری مورد نیاز رژیم غذایی خوکها، ماهیان و سایر گونههای حیوانی میباشد، را تخلیص کرد. دلیل اهمیت تخلیص این اسید آمینه، نزدیکتر شدن رژیم غذایی حیوانات به نیازمندیهای آنها در مصرف مواد خام و ... است با توجه به اینکه مقدار لیزین در دانه ها، بخصوص غلات ناچیز میباشد.
رزین ترکیبی طبیعی (زئولیت) یا مصنوعی است که بسیار چسبناک است و تحت شرایطی سخت می شود. معمولاً در الکل قابل حل است اما در آب حل نمی شود. این ترکیب به طرق گوناگون طبقه بندی می شود. این مواد در فرآیند سختی گیر آب، یون های سختی آور آب (کلسیم و منیزیم ) را حذف می کنند و به جای آن سدیم آزاد می کنند. برای اینکه یک تعویض کننده یونی جامد ( رزین) مفید باشد باید دارای شرایط زیر باشد:
ظرفیت یک رزین به این مفهوم است که چقدر می تواند با محیط خود تبادل یونی انجام دهد و معمولا بر حسب اکی والان از یون های قابل تعویض و یا میلی گرم معادل کربناتی به ازا واحد حجم رزین بیان می شود. ظرفیت رزین را می توان به چند روش تعیین کرد. ولی ظرفیت کل یون را می توان به طور مستقیم از روش زیر پیدا کرد. اگر بخواهیم که ظرفیت کل یون رزین اسیدی قوی را پیدا کنید باید مراحل زیر را طی کنید :
ظرفیت کل تعویض یون را از فرمول زیر می توان محاسبه کرد
حجم رزین بر حسب سانتی متر مکعب/ میلی اکی والان باز= ظرفیت کل رزین بر حسب نرمال
(میلی لیتر باز مصرفی) (نرمالیته باز) = میلی اکی والان
برای رزین بازی قوی همین روش را دنبال کنید. کافی است که جای اسید و باز را عوض کنید.
رزین های تعویض یونی را می توان به دو گروه بزرگ الف : رزین کاتیونی : رزین های آنیونی تقسیم کرد که هر گروه شامل نوع ضعیف و نوع قوی هستند. به طور کلی رزین های قوی در یک محدوده وسیع PH و رزین های نوع ضعیف در یک محدوده کوچک از PH مناسب هستند.
رزین کاتیونی قوی به صورت سدیمی برای کاهش سختی آب به کار می روند. بنابر تجربه دیده می شود که رزین کاتیونی سدیمی از نوع قوی علاوه بر کاتیون های سختی آب ، یون های فلزی را با سدیم تعویض می کنند.
در این رزین ها گروه فعال به جای سولفوریک، کربوکسیلیک است. این گروه مانند اسیدهای آلی ضعیف در محیط اسید یونیزه نمی شوند اما در محیط قلیایی یونیزه شده و یون متحرک خود را می توانند تعویض کنند. برای احیای رزین کاتیونی ضعیف می توان از هر نوع اسیدی استفاده کرد.
رزین های آنیونی قوی فادرذ به جذب کلیه آنیونهای موحود درآب می باشند. برای احیای رزین های آنیونی قوی باید از یک باز قوی جون سود استفاده کرد.
این نوع رزین ها همانند رزین کاتیونی ضعیف عمل می کنند. این رزین ها قادر به حذف اسیدهای معدنی چون HCL و یا H2SO4 هستند اما قادر به حذف اسیدهای ضعیف مثل اسید کربنیک نیستند به آن دلیل این رزین ها را اغلب جاذب اسید می نامند. رزین های آنیونی ضعیف برای جذب مواد آلی بر رزین های آنیونی قوی برتری دارند چون در صورت استفاده از رزین های آنیونی قوی، مواد آلی باعث آلودگی آنها می شوند. در واقع می توان گفت رزین های آنیونی ضعیف، عملا جاذب هستند نه تعویض کننده یون . عمل احیای رزین های آنیونی ضعیف توسط یک محلول قلیایی انجام می شود. یکی از معایب رزین های آنیونی ضعیف این است که ظرفیت تبادل یونی آنها به دبی آب بستگی دارد و هرچه دبی آب بیشتر می شود ظرفیت آنها کمتر می شود.
هرچند که رزین های تعویض یونی قادر به تعویض همه نوع یون ها نیستند و فقط قادر اند یون های با شرایط خاص را حذف کند ولی در صنایع کاربرد بیشتری از رزین های نوع قوی دارند و معمولا گرانتر از رزین های قوی هستند و این به آن خاطر است که راندمان احیا رزین های ضعیف بسیار بیشتر از رزین های قوی است. راندمان احیا چنین تعریف می شود:
یون های موجود در کل حجم ماده احیا کننده / کل یون های تعویض شده با رزین =رادمان احیا
برای مطالعه رزین کاتیونی ابتدا باید فرایند تبادل یونی را مورد بررسی قرار داد. با وجود آنکه بیش از 100 سال از پیدایش فرایند تبادل یونی می گذرد، حدودا 80 سال است که استفاده های تجاری از آن آغاز گردیده، و توسعه و کاربرد گسترده آن تنها در 30 سال گذشته شکل گرفته است. این فرآیند امروزه به طور وسیعی جهت:
و مواردی از این قبیل به کار برده می شود.
همچنان که از نام این فرایند مشهود است، تبادل یونی به منظور تعویض یون های مزاحم آب (یا محلول) با یون های بی ضرر انجام می گیرد. یون های نا مطلوب به جسم جامدی منتقل شده و یون های بی ضرر از جسم جامد جدا شده و وارد آب می شود. مبادله کننده دارای خاصیت "انتخاب پذیری" می باشند. به عبارت دیگر مبادله کننده های یونی تعویض برخی یون ها را به برخی یون های دیگر ترجیح می دهد.
مبادله کننده ابتدا به صورت سنگ های معدنی سبز رنگ یا زیولیت (که از کلمه یونانی شن سبز آمده است) یافت می شدند در اصل قسمت جامد مبادله کننده سنگ های معدنی زیولیت بودند که قادر بودند کلسیم و منیزیم محلول در آب را با سدیم جایگزین کنند از این رو آن ها را زیولیت های سدیمی نامیدند. نکته اساسی اینجا بود که زیولیت های سدیمی دارای محدودیت های بودند. این زیولیت ها تنها می توانستند سدیم را جایگزین کلسیم و منیزیم محلول در آب نمایند، و آنیون های از قبیل سولفات ، کلراید و سیلیکات ها بدون تغییر باقی می ماندند. واضح است چنین آبی برای صنایع مطلوب نبود. پس از انجام تحقیقات در اواسط دهه 1930 در هلند زیولیت های ساخته شد که به جای سدیم فعال، هیدروژن فعال داشتند. این زیولیت ها که به تعویض کننده های کاتیونی هیدروژنی معروف بودند علاوه بر کاهش سختی آب، به واسطه آزاد کردن یون هیدروژن قادر بودند قلیایت آب را کاهش دهند. پس از رزین های کاتیونی هیدروژنی، در سال 1944 رزین های آنیونی تولید شدند که قادر بودند آنیون های موجود در آب را خارج کرده و PH آب را افزایش دهند. که استفاده هم زمان این دو رزین منجر به توسعه سیستم های یون زدایی دمین شد.
قسمت جامد رزین کاتیونی همان طور که گفته شد ابتدا از سنگ های معدنی زیولیتی ساخته می شد پس از آن پودر کربنی ساخته شدند. در نهایت پژوهشگران دریافتند که سیلیکات آلومینیم موجود در خاک قادر به تعویض یون می باشد. این نتیجه گیری با تهیه ژل سیلیکات آلومینیم از ترکیب محلول سولفات آلومینیم و سیلیکات سدیم به اثبات رسید. این نتیجه گیری منجر به توسعه اولینرزین کاتیونی مصنوعی شد یعنی همان سیلیکات آلومینیم بود. امروزه اکثر رزین کاتیونی تعویض یونی که در تصفیه آب بکار می روند رزین کاتیونی سنتزی هستند که با پلیمریزاسیون ترکیبات آلی حاصل می شوند که از مهم ترین آن ها می توان رزین های پلی استایرنی را نام برد.
رزین بر اساس یون های که جذب و وارد آب می کنند انواع مختلفی دارند که به صورت زیر دسته بندی می شود.
این رزین کاتیونی به شکل (R—H) و یا (R—Na) هستند که R قسمت جامد رزین کاتیونی و H یا Na، یون هیدروژن و سدیم است. رزین کاتیونی در فرایند دیونیزه کردن آب در واحد های دمین و جهت سختی گیری در سختی گیر رزینی استفاده می شود. هنگام استفاده از رزین کاتیونی یون هیدروژن و سدیم جایگزین کاتیون های موجود در آب می شود. در هنگام احیا کاتیون های سطح رزین وارد محلول احیا شده و مجددا هیدروژن و سدیم جایگزین آن ها می شود. رزین های اسیدی بر مبنای قابلیت تفکیک یعنی به دو دسته رزین اسیدی قوی و رزین اسیدی ضعیف تقسیم بندی می شود:
• رزین اسیدی قوی (رزین کاتیونی قوی): رزین اسیدی قوی به شکل (R—H) است. رزین اسیدی قوی تحت هر PH ای عمل می کند و نمک های قوی و ضعیف را تجزیه می کنند. عمر رزین کاتیونی قوی حتی به 20 سال هم می رسد و برای تبادل یون کاتیونی (سختی گیری و دیونیزه کردن) مناسب اند. این مبادله کننده ها معمولا رزین سولفونه شده بوده و دارای یون HSO3 می باشند. لازم به ذکر است ظرفیت آن ها محدود تر از رزین اسیدی ضعیف است و سریع تر باید احیا شوند. لذا احیای رزین کاتیونی قوی ، پر هزینه تر رزین کاتیونی ضعیف است. برای احیای رزین اسیدی قوی باید آن ها را با اسید های قوی همچون HCl و H2SO4 شستشو داد. زمان شستشو و احیای رزین کایتونی قوی به عوامل مختلفی چون میزان استفاده، غلظت اسید و .... بستگی دارد.
• رزین اسیدی ضعیف ( رزین کاتیونی ضعیف ): رزین کاتیونی ضعیف به شکل (R—Na) است. رزین اسیدی ضعیف در PH کمتر از 7 کاتیون را به خوبی تعویض نمی کنند، بنابراین کاتیون نمک های قوی را نمی توانند به سادگی تعویض کنند. رزین کاتیونی ضعیف بیشتر برای سختی گیری آب و حذف املاح سختی (املاح چند ظرفیتی مثل کلسیم، منیزیم، آلومینیوم و ...) در دستگاه های سختی گیر رزینی به کار برده می شوند. در عوض رزین کاتیونی ضعیف بازدهی بالا تری در مقایسه با رزین کاتیونیقوی دارند، در نتیجه باعث تولید پساب کمتر در احیا مکرر میگردد. اصولا زمانی که هدف جداسازی کلیه کاتیون های آب است بکارگیری توام رزین کاتیونی قوی و ضعیف اقتصادی تر از بکارگیری رزین کاتیونی قوی است.
رزین کاتیونی ضعیف در جذب CA2+ بسیار مناسب می باشند. عامل تبادل رزین کاتیونی ضعیف معمولا یک اسید ضعیف مثل –COOH (اسید کربوکسیلیک، اسید استیک، اسید سیتریک و...) است. برای احیای رزین کاتیونی ضعیف ، آن را در محلول آب و نمک (معمولا 10 درصد) شستشو می دهند.. غلظت های کمتر و یا بیشتر از 10 درصد نمک، اثر کمتری دارند و خلوص نمک عامل بسیار مهمی در احیا مناسب رزین کاتیونی سختی گیر می باشد. برای تهیه محلول مناسب جهت احیای رزین کاتیونی ضعیف باید از نمک متبلور شده با خلوص 99 درصد استفاده شود. اگر از سنگ نمک و نمک معمولی استفاده گردد به سبب ناخالصی در نمک، عمر رزین بسیار کاهش یافته و رزین به طور کامل احیا نمی گردد. استفاده از آّب چاه، آب ورودی به کارخانه و یا شیر آب برای تهیه آب و نمک اشتباه دیگر اکثر کارخانجات و کارگاه است که سبب می گردد ناخالصی آب مورد استفاده برای تولید آب و نمک احیا رزین کاتیونی ، دوباره به رزین انتقال می یابد و احیای مناسب صورت نگیرد و عمر مفید رزین کاتیونی که بالای 5 سال می باشد کم گردد. مناسب ترین آب برای تهیه محلول احیای رزین کاتیونی آب سبک شده توسط خود دستگاه سختی گیر است.
رزین آنیونی به شکل (R—OH) هستند همانند قبل R سطح جامد رزین و OH یون هیدروکسید است. این رزین در فرایند دیونیزه کردن آب در واحد های دمین استفاده می شود و برای احیای رزین آنیونی از محلول های بازی استفاده می شود. در هنگام استفاده از این رزین ها یون هیدروکسید جایگزین آنیون های موجود در آب شده و آب بازی می شود. در هنگام احیای آنیون های سطح رزین وارد محلول بازی شده و مجددا هیدروکسید جایگزین آن ها می شود. رزین های بازی نیز بر مبنای قابلیت تفکیک به دو دسته رزین بازی قوی و رزین بازی ضعیف تقسیم بندی می شود:
• رزین بازی قوی: این رزین ها نیز در هر PH ای عمل می کنند و تمام نمک های قوی و ضعیف را تجزیه می کنند پاره ای از این مبادله کننده ها برای حذف سیلیس و CO2موجود در آب بسیار موثرند.عامل تبادل این رزین ها ملکول ترکیبی ازت چهار ظرفیتی مانند –NH4 است. رزین های بازی قوی نیز ظرفیت محدود تری نسبت به رزین های بازی ضعیف دارند و سریع تر احتیاج به احیا می یابند. برای احیا، آن ها را در محلول های بازی قوی همچون NAOH تقریبا خالص شستشو می دهند. رزین های آنیونی قوی قادر به جذب کلیه آنیون های موجود در آب می باشند. رزینهای آنیونی ضعیف مقاوم تر از رزین های آنیونی قوی بوده و به همین جهت در سیستم های تصفیه آب، رزینهای آنیونی قوی در پایین دست رزین های آنیونی ضعیف قرار میگیرند.
• رزین بازی ضعیف : این نوع رزین در pH بیش از 6، آنیون ها را به راحتی تعویض نمی کند. رزینهای آنیونی ضعیف قادر به جذب آنیون اسید های قوی نظیر اسید سولفوریک، کلریدریک و نیتریک اسید نمی باشند. این رزین ها معمولا از ترکیبات فنل – فرم الدهید یا اپوکسی به جای پلی استایرن – دی اتیل بنزن ساخته شده است. این مبادله کننده ها سیلیس یا CO2 را نمی توانند تعویض کنند. ولی ظرفیت زیادی داشته و لزومی به احیا سریع ندارند ضمنا مقاومت بسیار بالایی نیز دارند. این رزین ها برای قرار گرفتن بعد از رزین های اسیدی قوی مناسب می باشد. عامل فعال این تبادل کننده یک مولکول ازت دار مانند –NH2 است. برای احیای آن می توان آن را در باز های قوی و ضعیف شستشو داد.
منبع :