✍سیدمحسن ملاباشی
? «چگونه فلسفۀ علوم اجتماعی بخوانیم؟» طبیعی است پاسخدادن به این پرسش، مانند پاسخدادن به پرسشهای مطالعاتی دیگر، به مخاطب بستگی دارد. به این معنا که از خواندن فلسفۀ علوم اجتماعی چه هدفی را دنبال میکند، با این عرصه تا چه اندازه آشناست، چقدر با علوم اجتماعی و با چه حوزههایی از آن آشنایی دارد و آشناییاش با فلسفه در چه حدی است و... .
?اما ضمن نادیدهنگرفتن همۀ این نکتهها و ویژگیها همواره تلاش کردهام دستکم پاسخی روشن و تا حدی منظم با مخاطبان در میان بگذارم و بازخوردهای مثبتی هم از آنها گرفتهام و به همین دلیل، این پاسخ را در اینجا به اشتراک میگذارم؛ اما پیش از آن، برای اینکه بتوانم منطق پیشنهادم را بهتر و بیشتر آشکار سازم، کتابهای فلسفۀ علوم اجتماعی را دستهبندی میکنم.
?کتابهای فلسفۀ علوم اجتماعی را از نظر پارادایم میتوان به دو دستۀ اصلی تقسیم کرد. دستۀ اول، کتابهایی هستند که نویسنده از موضع و منظر پارادایمی مشخص به برخی پرسشهای فلسفۀ علوم اجتماعی پاسخ داده است؛ برای مثال، کتاب ایدۀ علم اجتماعی اثر پیتر وینچ بهطور مشخص، ذیل پارادایم تفسیری جای میگیرد و به تعدادی از پرسشهای فلسفۀ علوم اجتماعی از منظر این پارادایم پاسخ میدهد و پارادایم اثباتی را بهشدت به نقد میکشد. کتاب فلسفۀ علوم اجتماعی؛ بهسوی پراگماتیسم اثر پاتریک برت هم در همین دسته جای میگیرد که نویسنده میکوشد افزون بر طرح پیشنهادی پراگماتیستی برای فلسفۀ علوم اجتماعی، تا حدی از منظر پراگماتیسم آرای اندیشمندان برجسته را نیز بازخوانی کند.
?اما دستۀ دوم، آثاری هستند که نویسنده بیشتر در جایگاه مفسر و تحلیلگر تلاش میکند همۀ پاسخهای موجود یا دستکم، برجستهترین و مهمترین پاسخهای موجود به پرسشهای فلسفۀ علوم اجتماعی را گرد آورد و با مخاطب در میان بگذارد. البته این گردآوری بهمعنای سکوت نویسنده در قبال کاستیها و برتریهای هرکدام از این پاسخها نیست و بهفراخور بحث، هرکدام را کموبیش به نقد هم میکشد. کتاب پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی اثر نورمن بلیکی و فلسفۀ علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی اثر تد بنتون و یان کرایب در این دسته جای میگیرند.
?البته در اینجا نمیتوان از آنچه لاورنس نیومن در ابتدای جلد اول کتاب شیوههای پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی میگوید هم چشم پوشید. آشکار است که منابع دیگری هم هستند که در هر دو دسته جای میگیرند.
?من همواره در پاسخ به پرسش «چگونه فلسفۀ علوم اجتماعی بخوانیم؟» سه شیوه پیشنهاد میدهم: ۱. مطالعۀ منابع بر اساس پرسشهای مشخص در حوزۀ فلسفۀ علوم اجتماعی؛ ۲. مطالعه بر اساس پارادایمها؛ ۳. مطالعۀ کامل هرکدام از کتابها با سیری مشخص و هدفمند.
?هرکدام از این شیوهها برتریهایی نسبت به روش دیگر دارد و به بیان دقیقتر، هرکدام از اینها پژوهشگر را به هدفی مشخص میرساند.
?شیوۀ اول، یعنی مطالعه بر اساس پرسشهای مشخص در فلسفۀ علوم اجتماعی پژوهشگر را به تسلطی کافی و کامل در پاسخدادن به هرکدام از این پرسشها میرساند؛ زیرا پاسخهای پارادایمها و اندیشمندان و مفسران مختلف را بهصورت متمرکز و دقیق دربارۀ هرکدام از این پرسشها میخواند و بهخوبی میتواند کاستیها و برتریهای هرکدام از این پاسخها را دریابد و شاید خود نیز بهتناسب دانشی که در حوزۀ فلسفه و علوم اجتماعی دارد، به نظری کاملتر دست یابد.
?شیوۀ دوم، یعنی مطالعه بر اساس پارادایمهای مختلف، به پژوهشگر کمک میکند به فهمی کامل از پاسخهای هر پارادایم به پرسشهای مطرح در حوزۀ فلسفۀ علوم اجتماعی دست یابد. به بیان دیگر، این روش مطالعۀ منابع، نوعی مطالعۀ پارادایمها، البته با محوریت فلسفۀ علوم اجتماعی هم به حساب میآید و برای پژوهشگرانی مناسب است که در پی شناخت دقیقتر و عمیقتر و تخصصیتر پارادایمهای موجود در علوم اجتماعی هستند. این روش را، هم میتوان با خواندن کتابهای نوشتهشده از منظر هر پارادایم انجام داد و هم بهوسیلۀ سرفصلهای هرکدام از پارادایمها از کتابهایی که پاردایمهای گوناگون را بررسیدهاند.
?شیوۀ سوم، یعنی مطالعۀ کامل هرکدام از کتابها به مخاطب کمک میکند هرکدام از منابع را کامل بخواند و دیدگاه نویسنده دربارۀ مسائل و پرسشهای موجود در فلسفۀ علوم اجتماعی را بهدقت دریابد و در ضمن، فهمی کلی از فضای فلسفۀ علوم اجتماعی هم به دست آورد؛ زیرا همۀ مسائل و پرسشها یا دستکم چندین پرسش و مسئله را در کنار هم وامیکاود. هرکدام از سه روش، برای تعدادی از مخاطبان و علاقهمندان به فلسفۀ علوم اجتماعی راهگشاست؛ زیرا هرکدام متناسب با توانمندیهایی که دارند، اهدافی را پی میگیرند و باید با روش مشخص به هدف خود دست یابند.
?منبع این مطلب:philosophyofss@
☀️@sociologyat1glance