ویرگول
ورودثبت نام
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
خواندن ۶ دقیقه·۶ سال پیش

چرا مردم با شریعتی شوخی می کنند؟ (3)


✍نعمت الله فاضلی


کم کم از سال های هفتاد ابتدا «شریعتی ادیب» ظاهر شد؛ کسی که شعرها و کلمات قصار زیبایی دارد، اما لزوما این ادیب، شخصیتی مبارز، ایدئولوگ و سنت گرا نیست. اکنون دیگر اهمیتی هم ندارد که سهمش در انقلاب چه بوده و چه نبوده؟ کم کم شریعتی ایدئولوگ به حاشیه می رود، و «شریعتیِ رمانتیکی» ظاهر می شود که این شریعتی به نوعی با شرایط طبقۀ متوسطِ کلان شهریِ رسانه ای شدۀ ما مانند «نمادی مصرفی» ارزشمند است. همان طور که اشاره کردم با شکل گیری سیستم رسانه ایِ پیامک و بعد وبلاگ ها و فضای مجازی و امروزه هم در شبکه تلگرام، شریعتی به عنوان نوعی فولکلور شهری یا کلانشهری ظاهر می شود. بسیاری از کسانی که شریعتی را مصرف می کنند، کتاب های شریعتی را اگر هم داشته باشند نمی خوانند و اگر هم بخوانند مساله شان خوانشِ متن¬های شریعتی نیست، بلکه از کلمات شریعتی گزینش هایی می کنند که مربوط می شود به عشق، به فراغ، تنهایی، به رابطه های رمانتیک و حتی به روابط دوست دختر و دوست پسرها، به جوک ها، شوخی ها و سرگرمی ها. به نوعی اینجا هم شریعتی کچلِ کرواتیِ مدرنِ فرنگی یا غربی شده جذابیت دارد با بعضی از ویژگی هایی که در این فضای فولکلورِ کلان شهریِ رسانه ای شده دارد شکل می گیرد و گسترش پیدا می کند.


همان طور که دیدیم شریعتی لایه های گوناگونی دارد. این لایه اش بحث نشده است. دنیای جدید شهری و کلانشهری همینطور است، قهرمانان خاص خودش را شکل می دهد و از آنها متنِ خاص خودش را می سازد. مثلاً در فرهنگ عامه کلانشهری رسانه ای امروزی ادیسون یا انیشتین به عنوان کسانی که در علم و تکنولوژی جدید نقش دارند، تصویرسازی نمی شود، انیشتینی که در فرهنگِ عامه پسند می آید و تبدیل می شود به نمادی از تخیلِ فرهنگیِ عامۀ مردم، انیشتین دیگر است. مردم با انیشتین و هاپکینز و ماری کوری یا داروین شوخی می کنند و نمادی از آنها برای ارزش های زندگی روزمره خاص خودشان می سازند. این شخصیت ها برای مردم مهم هستند و از اینرو با آنها شوخی می کنند. مردم با هر کسی شوخی نمی کنند. به تعبیر پیتر برگر در کتاب «دعوت به جامعه شناسی» مردم با جامعه شناسان شوخی نمی کنند، چون جامعه شناسان آنقدر برای مردم عادی جدی یا مهم نیستند که مردم با آنها شوخی کنند. شریعتی اُبژه یا نشانۀ جدی در دورۀ معاصر ماست؛ یعنی او به نوعی در شکل دادن به سرنوشت جمعی و فضای معنایی ما نقش داشته و دارد. به همین دلیل مردم با او شوخی می کنند و طنزهایی را با شریعتی می سازند و شریعتی را به نوعی در حریمِ خصوصیِ ذهنیتِ خودشان می پذیرند. این کار را با هر کسی نمی کنند، ویژگی های خاصی شریعتی دارد که لایه های تودرتو و پیچیده ای که هنوز به اعتقاد من از منظر ذهنیت جمعیِ عامۀ مردم باز نشده است. ما هنوز نمی دانیم که در فرهنگِ مردم پسندِ مصرفی رسانۀ ما چه خوانش هایی از شریعتی صورت می گیرد؟

در اینجا فقط خواستم طرح مساله کنم بگویم و شریعتی دیگری در حیاتِ فرهنگی مردم وجود دارد که غیر از آن شریعتیِ ایدئولوگ یا دانشگاهی است. شریعتی دیگری هست که اتفاقاً ارتباط نزدیکی دارد با زندگی روزمرۀ یک کلانشهریِ رسانه ای شدۀ امروز ما دارد.

گمان می کنم که زمان جلوتر برود این شریعتی مهم تر از آن شریعتی ای است که فیلسوفان، جامعه شناسان و ایدئولوگ ها دربارۀ آن بحث می کنند؛ چون درنهایت آن چیزی که جامعه و زندگی اجتماعی را شکل می دهد بحث های فلسفی و سیاسی نیستند که در دانشگاه ها بحث می شود بلکه آن چیزی که واقعاً جامعه را شکل می دهد به تعبیر پیتر برگر و لاکمن واقعیتِ زندگی روزمره است. آنها به آن می گویند «واقعیت اعلاء». چیزی که بتواند در زندگیِ روزمره وارد شود امرِ مهم و تاثیرگذاری است. شریعتی این اقبال را داشته که وارد زندگی روزمره شود. چیزهایی را که باعث شده شریعتی درگیر زندگی روزمره مردم عادی اکنون شود فهرست وار می گویم:

1. جذابیت های زیبایی شناسانه شریعتی: نثر او و ارزش های ادبی که در آثار شریعتی است.

2. جذابیت های شفاهی: شریعتی نه تنها نویسنده و ادیب بلکه اندیشمندِ شفاهی و سخنور توانایی است.

3. تفکر مستقل و نقاد: شریعتی همواره شخصیتِ مدنی باقی مانده است. او اِقبالش بلند بود که بعد از انقلاب، گفتمان رسمی حکومت شریعتی را از خودش طرد کرد و باعث شد شریعتی در جامعه مدنی باقی بماند. آل احمد این اِقبال را نداشت. جلال بعد از انقلاب به شخصیت رسمیِ حکومتی تبدیل شد. حکومت برای او جایزه آل احمد گذاشت و چیزهای دیگر. ولی شریعتی این طور نشد. شریعتی بعد از انقلاب هم شخصیتی مستقل باقی ماند، شخصیتی مناقشه انگیز.


4. بلاغت مدرن: شریعتی به زبان جامعۀ شهری و کلان شهری صحبت می کرد. او طرز بیانِ آخوندی یا سنتی نداشت. درست است که برخی او را سنت گرا می دانند اما سنت را با لِتوریک مدرن بیان می کرد. لِتوریک شریعتی برای مردم عادی اهمیت دارد

5. رسانه ای شدن شریعتی: شریعتی در نتیجۀ رسانه تکثیر می شود. اگر شریعتی فقط مکتوب بود و متن رسانه ای نبود، اگر تلگرام، پیامک ها، وبلاگ ها و وب سایت ها نبودند، شریعتی نمی توانست این طور وجهۀ فولکلوریک یا وجهۀ فرهنگِ مردم شهری یا کلان شهری را پیدا کند.

6. نماد جهانی بودن: گذشته از اینها اینکه شریعتی زیست دوگانه ای داشت. در ایران از دنیا نرفت، فرانسه تحصیل کرد، در زندگی واقعی اش کسی بود که در ایران و غرب زندگی کرده بود. در ذهنیت عامۀ مردم این است که شریعتی شخصیت دومکانه است، کسی که در دو جغرافیا زیست کرده است.

7. دانشگاهی شدن: شریعتی این اقبال را داشت که وقتی دانشگاهی شد دو نیم میلیون دانشجوی علوم انسانی در دانشگاه ها داریم. بخشی از مردم عامی ما امروزه دیگر تحصیلکرده هستند؛ ممکن است میزان سواد دانشگاهی این جمعیت تحصیلکرده قابل مناقشه باشد ولی آنها دانشگاه می روند؛ یعنی اکنون عامه دانشگاهی داریم. شریعتی دانشگاهی از طریق این جمعیت دانشگاهی انبوه وارد مردم می شود.


به این دلایلی که ذکر کردم و دلایل دیگر شریعتی امروزه بخشی از فولکلور کلان شهری ماست؛ به ویژه برای طبقۀ متوسط فرهنگی جامعه و همۀ گروه های دیگری که کم و بیش به نوعی دارند شریعتی را خوانش می کنند. این شریعتی را یک شخصیت فولکلوریک شهری می دانم همان طور که تختی در عالم ورزش یک شخصیت مردم پسند و مردمی یا فولکلوریک شهری است. به هر حال قصدم این بود که در این سخنرانی توجه شما را به یکی از جنبه های پدیده شریعتی در فضای فرهنگی ایران امروز جلب کنم. شرح و تحلیل شریعتی مردم پسند و فولکوریک شده نیازمند توضیح و تفسیرهای بیش تری است. چسطس که آشکارا در زبان و گفتار عمومی می توان دید این است که مردم با شریعتی حرف های دل شان را می زنند، با او شوخی می کنند، و بسیاری از توصیه های اخلاقی و گاه نقدها و طنزهای شان را مزین به امضا و نام شریعتی کرده و در شبکه های اجتماعی برای یکدیگر ارسال می کنند.

@sociologyat1glance

۰
۰
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید