ویرگول
ورودثبت نام
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
خواندن ۵ دقیقه·۶ سال پیش

چرا مردم با شریعتی شوخی می کنند؟ (2)



✍نعمت الله فاضلی


?شریعتی به این ترتیب وارد زندگی روستایی شد. یعنی ابتدا از طریق یک معلم و وقتی انقلاب شد از طریق کتابخانه و بعد از طریق کتابهایش. اصلاً ما در آن زمان بیش از اینکه انقلاب اسلامی را بشناسیم شریعتی را می¬شناختیم، چون معلم های روستا عمدتاً تحت تاثیر شریعتی بودند و شریعتی بیشتر برای نسل جوان و نوجوان روستا که وارد انقلاب می شدند شناخته شده بود. در روستای ما از اول انقلاب تا الان هم مردم روستایی یعنی قدیمی ترها به انقلاب نپیوستند. می دانید که انقلاب پنجاه و هفت، انقلاب روستایی نبود؛ انقلابی بود که طبقه متوسط شهری کرد؛ البته آرمان های روستایی را داشت؛ یعنی از آرمان های مستضعفین و روستایی ها دفاع می کرد. در روستای ما یعنی مصلح آباد فراهان نسل نوجوان و جوانش که ما بودیم از معلم ها و از طریق شریعتی به کسانی تبدیل شدیم که طرفدار انقلاب بودیم و بعداً بسیجی شدیم و الی آخر.


?بعدها که در سال شصت و دو به دانشگاه تبریز رشته پژوهشگری علوم اجتماعی آمدم اولین انتظاری که داشتم این بود که شریعتی را در کتاب های درسی ببینم؛ چون تصورم این بود که شریعتی جامعه شناس است؛ ولی جالب بود که هیچ چیزی از شریعتی در دانشگاه و رشته علوم اجتماعی نبود چون شریعتی تا سال های حدود شصت و هفت همچنان شریعتی ایدئولوگ بود نه شریعتی آکادمیک، یا فرد دانشگاهی صاحب نظریه یا فیلسوف یا مورخ. تا آن زمان شریعتی در ذهنیت عمومی و فرهنگ مردم فیلسوف، مورخ یا جامعه شناس به معنای دانشگاهی آن نمی شناختند. او جامعه شناس بود اما منتها نه به معنای جامعه شناسی که در دانشگاه است. مردم عادی کوچه و بازار نمی دانستند جامعه شناس یعنی چه؟ هنوز هم نمی دانند. هنوز هم این کلمه معنای روشنی برای مردم عامی و عادی ندارد. از سال های شصت و چهار به بعد بود که کم کم شریعتی وارد دانشگاه ها شد؛ یعنی کم کم استادهای دانشگاه در بحث های درسی بخصوص در رشته های علوم اجتماعی، تاریخ و علوم سیاسی وارد شد ولی به نحو کند و بطئی.


?فکر می کنم مثلاً از سال های هفتاد ودو به بعد است که کم¬کم چهرۀ جدید از شریعتی به نام «شریعتی دانشگاهی» ظاهر می شود. شریعتی جدید حالا کاملا چهره اش آشکار شده است. شریعتی ای که دیگر این شریعتی خودش نیست، بلکه دانشگاه ها متن هایی دربارۀ او تولید می کنند و رساله¬ها و پایان نامه ها و نظریه هایی در مورد او می نویسند. این شریعتی دانشگاهی که هنوز هم ادامه دارد مجموعۀ وسیعی از مقالات و سخنرانی ها و کتاب هایی است که در محیط های دانشگاهی دارند دربارۀ شریعتی تولید می کنند و حالا مناقشه بر سر این است که آیا شریعتی نظریه پرداز هست یا نیست؟ چه نوع نظریه پردازی است؟ شریعتی فیلسوف هست یا نیست؟ جامعه¬شناس هست یا نیست؟ مورخ هست یا نیست؟ و پرسش هایی از این نوع دربارۀ شریعتی مطرح می شود، روش شناسی شریعتی، مفهوم سازی شریعتی و بحث هایی از این نوع.


? اما از سال های هفتاد و شش به بعد با ورود جامعۀ ایران به جامعۀ رسانه ای شده، شکل گیری فضای مجازی و گسترش سیستم پیامک یا SMS یا به نوعی فاصله گرفتن از فضای انقلاب به معنایی که سال پنجاه و هفت شکل گرفته بود، آن شریعتیِ ایدئولوگ درواقع فاصله گرفت. البته همان طور که اشاره کردم آن شریعتی ایدئولوگ در فرهنگ مردم به معنای عامۀ خودش هم لزوماً چهرۀ نظریه پرداز را نداشت، نشانه ها و نمادهای یک «قهرمان فولکلوریک» را داشت. مثلاً تصاویر شریعتی که می ینید یک مرد کچل، کرواتی و از بعضی زاویه ها بعضی از عکس هایش جذاب و تودل برو است، کت و شلواری یک چهرۀ تیپیکِ طبقۀ متوسط مدرن که به نوعی این به لحاظ نمادین برای طبقه متوسط شهری جذابیت داشت و هنوز هم دارد. در بعضی از تصاویرش سیگار هم می¬کشد که آن سیگار و سر بی مو و کروات به او فیگورِ سینمایی می دهد و جذابیت های خاص سینمایی برای او ایجاد می کند.


?سال پنجاه و شش هم که فوت کرد، مرحوم شدنش، شایعه ای برای او درست کردند که شهید شده است. با اینکه پزشک قانونی بریتانیا اعلام کرد او شهید نشده است. عبدالکریم سروش و همراهانش که او را غسل داده بودند هم اعلام کردند که ما شهادت می دهیم که ایشان شهید نشده است. ولی مهم نیست، جامعه و طبقه متوسط فرهنگی شهری شده به «قهرمان فولکلوریک» خودش نیاز دارد؛ قهرمانی که خاصیت ایدئولوژیک دارد. به این ترتیب مرحوم علی شریعتی شد «معلم شهید» انقلاب. هنوز در سایت او نوشته اند سایت «معلم شهید». با اینکه قطعاً مشخص است که او شهید نشده است اما آن «تصویر عامه پسندی» که از «شهید مدرن» در فرهنگ و فضای فولکلوریک جامعه است باید حفظ شود تا شریعتی جذابیت خودش را حفظ کند.


?کم کم از سال های هفتاد ابتدا «شریعتی ادیب» ظاهر شد؛ کسی که شعرها و کلمات قصار زیبایی دارد، اما لزوما این ادیب، شخصیتی مبارز، ایدئولوگ و سنت گرا نیست. اکنون دیگر اهمیتی هم ندارد که سهمش در انقلاب چه بوده و چه نبوده؟ کم کم شریعتی ایدئولوگ به حاشیه می¬رود، و «شریعتیِ رمانتیکی» ظاهر می-شود که این شریعتی به نوعی با شرایط طبقۀ متوسطِ کلان شهریِ رسانه¬ای شدۀ ما مانند «نمادی مصرفی» ارزشمند است. همان طور که اشاره کردم با شکل گیری سیستم رسانه ایِ پیامک و بعد وبلاگ ها و فضای مجازی و امروزه هم در شبکه تلگرام، شریعتی به عنوان نوعی فولکلور شهری یا کلانشهری ظاهر می شود. بسیاری از کسانی که شریعتی را مصرف می کنند، کتاب های شریعتی را اگر هم داشته باشند نمی خوانند و اگر هم بخوانند مساله شان خوانشِ متن های شریعتی نیست، بلکه از کلمات شریعتی گزینش هایی می کنند که مربوط می شود به عشق، به فراغ، تنهایی، به رابطه های رمانتیک و حتی به روابط دوست دختر و دوست پسرها، به جوک ها، شوخی ها و سرگرمی ها. به نوعی اینجا هم شریعتی کچلِ کرواتیِ مدرنِ فرنگی یا غربی شده جذابیت دارد با بعضی از ویژگی هایی که در این فضای فولکلورِ کلان شهریِ رسانه ای شده دارد شکل می گیرد و گسترش پیدا می کند.


@sociologyat1glance

۱
۰
sociologyat1glance@
sociologyat1glance@
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید