✍ نعمت الله فاضلی
?می خواهم به عنوان مردم نگار و انسان شناسی که از زاویه فرهنگ و زندگی روزمره در ایران معاصر فعالیت می کند به علی شریعتی نگاه کنم و ببینم براساس مشاهداتم مردم عادی چه فهم و برداشتی از شریعتی را برساخت کرده اند. برای من شریعتی در اینجا نه نویسنده، بلکه «پدیده ای فرهنگی» است که درگیر زندگی روزمره مردم ایران شده است. از اینرو موضوع بحث من با موضوع دوستانی که قبل از من سخنرانی کردند و با بحث¬هایی که دربارۀ شریعتی تاکنون بیان شده متفاوت است. کمی هم شاید رفع خستگی برای شما شود. شاید هم انتظار نداشته باشید این چیزها را بشنوید. می¬خواهم از زاویۀ دید مردمی و عامۀ مردم امروز و جامعه¬مان به شریعتی نگاه کنم.
?می¬خواهم به این توجه کنیم که شریعتی چگونه توسط نه دانشگاهیان، نه فعالان سیاسی یا حتی نه گروه کتابخوان جدی، بلکه توسط عامۀ مردم، عامه¬ای که اهل کتاب خواندن به معنای حرفه¬ای نیستند، شریعتی را چگونه می¬بینند و می¬فهمند؟ اصلاً شریعتی را می¬بینند یا نمی¬بینند؟ فکر می¬کنم از این زاویه اگر بخواهیم درباره شریعتی صحبت کنیم، طور دیگری باید شریعتی را مساله¬مندکنیم. البته نمی¬خواهم بگویم کارهایی که دیگران دربارۀ شریعتی از جنبه¬های مختلف انجام داده اند نادرست است یا دیدگاهی که من ارائه می¬کنم بدیل آنهاست؛ فقط می-خواهم دیدگاه یا نگاهی متفاوت را باز کنم. اگرچه مجالِ کامل بررسی این دیدگاه را هم اینجا نداریم فقط به اندازۀ یک گوشه¬ای است که شاید کمتر دیده شده آن را با هم ببینیم.
?می¬خواهم چند شریعتی را از هم جدا کنم و به ویژه «شریعتیِ ایدئولوگ»، «شریعتی آکادمیک» و «شریعتی فولکلوریک» را توضیح بدهم. این سه شریعتی هر سه «بر ساخت فرهنگی» نیم قرن اخیر تاریخ ایران هستند. تحت تاثیر تحولات جامعه است که این «انواع شریعتی¬ها» شکل گرفتند. به همین دلیل، شریعتی را از این دیدگاه به صورت امری مسئله مند می¬دانم. یعنی شریعتی تنشی در وجود خودش به عنوان دال و متنِ معنادار برای عامۀ مردم دارد که آن را جذاب می سازد و توجۀ مردم را به خودش جلب می¬کند. صحبت¬های من صرفا در سطح طرح مساله است و نشان دادن دیدگاه خاصی است.
?همان طور که اشاره کردم شریعتی را جامعه برساخت می¬کند؛ شریعتی نوعی متن است که دائماً جامعه آن را می¬خواند و به شکل دلخواه خودش به آن معنا می¬دهد. به شیوه¬¬های مختلف، گروه¬های گوناگون در فضاهای فکری متفاوت، و متناسب با فناوری ¬ها، تحولات تاریخی، دگرگونی ها سیاسی و متناسب با وضعیت گروه¬¬های اجتماعی و متناسب با حال و هوای جامعه، دائماً این دال را معنادار می کنند. ما البته اغلب شریعتی را همچون متنی واحد و یگانه می شناسیم؛ شریعتی که اندیشمند و صاحب نظر است یا شریعتی که فعال و مبارز سیاسی است. اما شریعتی دیگری هم است که ظاهراً «شریعتیِ زیرزمینی» است نه روی زمینی. شریعتی روی زمینی همین شریعتی است که در سالن¬های بحث و گفتگو، دانشگاهیان درباره او بحث می¬¬کنند. شریعتی آکادمیک چیزی است که در پروژه¬¬ها و رساله¬های دانشجویان آمده و کتاب¬هایی که در نقد دیدگاه¬های او نوشته می¬شود. این شریعتی¬¬، رسمی و آشکار است.
?شریعتی دیگری هم داریم که «شریعتیِ ایدئولوگ» است. همان شریعتی که دکتر اسفندیاری در سخنرانی قبل از من اشاره کردند. همان طور که ایشان گفتند تا سال پنجاه و شش، پانزنده میلیون نسخه از کتاب های شریعتی در ایران چاپ شده بود. وقتی رساله دکتری ام را می¬نوشتم، فصلی از آن را هم به شریعتی اختصاص دادم. در این مطالعه دیدم ترجمه انگلیسی کتاب حج شریعتی در سال پنجاه و شش شصت هزار نسخه تیراژ داشت. این واقعیتی است که هیچ نویسنده¬ای از نویسندگان معاصر تا این لحظه به اندازۀ شریعتی آثارشان منتشر نشده است. نمی¬گویم خوانده شده، چون نمی¬دانم آنهایی که فروش می¬رود خوانده می¬شود یا نه. ولی همچنان کتاب¬های شریعتی به ویژه کتاب «هبوط در کویر» و «با مخاطب¬های آشنا» او از پرفروش¬ترین کتاب¬هایی است که در بازار وجود دارد. این استقبال پرشور و همگانی از نوشته ها و سخنرانی های شریعتی، لاجرم او را به ایدئولوگ بزرگ انقلاب اسلامی تبدیل کرد. سخن های بی شمار درباره این شریعتی ایدئولوگ گفته و نوشته شده است. بحث درباره این وجه شریعتی موضوع سخن من نیست.
?شریعتی قبل از انقلاب، جنبۀ فولکلوریک هم داشت، منتها فولکور به معنای دانش قومی و دانش فرهنگی که متناسب با مقتضیات آن زمان است، یعنی دهه¬ها چهل و پنجاه، زمانی که طبقۀ متوسط فرهنگی شهری ما هویت ایدئولوژیک پیدا کرده بود. درنتیجه گسترش سواد، شهرنشینی و دانشگاه¬¬ها، این طبقه، طبقۀ نوسازی¬شده¬ای بود که در دوران پهلوی شکل گرفته بود ولی در عین حال علیه خودش قیام کرده بود، علیه فرآیند نوسازی که او را برساخته بود. دانشِ فرهنگی¬ای که آن زمان این طبقه داشت، دانشی ایدئولوژیک بود؛ یعنی دانشی که خواهان تغییر براساس نوعی آرمان سیاسی بود، چه آرمان چپ مارکسیستی و چه آرمان ایدئولوژیک دینی و اسلامی. سال پنجاه و شش کلاس دوم راهنمایی بودم و اولین آشنایی من با انقلاب سال پنجاه و هفت در روستای مان بود. معلمی داشتیم که آن زمان ایشان از مبارزان بود. اولین بار که با انقلاب آشنا شدم به واسطه او بود. او کتاب «ما و اقبال» شریعتی را به من داد و بعد هم کتاب «فاطمه، فاطمه است» را. چیزی از کتاب نمی¬فهمیدم، فقط کتاب را آوردم خانه و با خواهر بزرگترم نشستیم و آن را خواندیم بدون اینکه متوجه شوم این کتاب چه می¬¬خواهد بگوید. از طریق او با مسالۀ انقلاب آشنا شدم. ایشان به من می¬گفت شب¬ها برو روی دیوار مدرسه بنویس مرگ بر شعار؛ یا سال 57 با این کلیشه¬ها عکس¬های امام خمینی را با رنگ، روی در و دیوار می¬کشیدیم و صبح هم می-آمدیم مدرسه.
@sociologyat1glance