اگر صاحب یک شرکت یا واحد صنعتی پرمصرف هستید، احتمالاً نام قرارداد دوجانبه خرید برق را شنیده‌اید. قرارداد دوجانبه یکی از سازوکارهای تأمین برق صنایع در بازار فیزیکی بورس انرژی است که در آن مصرف‌کننده و تأمین‌کننده درباره شرایط خرید و تأمین انرژی با یکدیگر توافق می‌کنند.
اما قرارداد دوجانبه برق دقیقاً چیست، چه مشترکانی می‌توانند از آن استفاده کنند، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد و چه تفاوتی با حراج در بورس انرژی یا خرید از خرده‌فروش برق دارد؟ در ادامه، سازوکار تأمین برق شرکت‌ها و صنایع با این نوع قرارداد و نکات مهم آن را بررسی می‌کنیم.
قرارداد دوجانبه برق توافقی میان تأمین‌کننده برق و مصرف‌کننده است که در آن طرفین درباره مقدار انرژی، قیمت هر کیلووات‌ساعت، دوره تحویل، نحوه تسویه و سایر تعهدات مالی و اجرایی توافق می‌کنند.
طبق مقررات جدید، قرارداد دوجانبه در کنار حراج، یکی از سازوکارهای معاملاتی بازار فیزیکی بورس انرژی است. بنابراین قرارداد دوجانبه و بورس انرژی دو روش کاملاً جدا از یکدیگر نیستند؛ بورس انرژی بستر معامله است و قرارداد دوجانبه یکی از شیوه‌های انجام معامله در بازار فیزیکی آن محسوب می‌شود.
به زبان ساده، در قرارداد تأمین برق دوجانبه، مصرف‌کننده با یک تأمین‌کننده مشخص توافق می‌کند که برق موردنیاز او را طبق شرایط تعیین‌شده تأمین کند و این معامله در چارچوب مقررات بازار برق و بورس انرژی انجام و ثبت می‌شود.
تأمین‌کننده نیز الزاماً یک نیروگاه نیست. براساس مقررات، نیروگاه‌ها، شرکت‌های خرده‌فروش برق و برخی دیگر از دارندگان مجوز معتبر وزارت نیرو می‌توانند در زمره عرضه‌کنندگان برق قرار بگیرند.
مواردی که معمولاً در قرارداد خرید برق مشخص می‌شوند عبارت‌اند از:
مشخصات خریدار و فروشنده برق؛
مشخصات اشتراک و محل مصرف؛
ظرفیت قرارداد و مقدار انرژی مورد توافق؛
مدت قرارداد و تاریخ شروع و پایان آن؛
قیمت برق و نحوه محاسبه هزینه‌ها؛
شرایط پرداخت و تسویه؛
نحوه اندازه‌گیری و ثبت برق مصرفی؛
تضامین و ضمانت‌های اجرایی؛
تعهدات طرفین؛
شرایط فسخ یا خاتمه قرارداد.
کارخانه‌ها، معادن، واحدهای فولادی و سیمانی، پتروشیمی‌ها و مجموعه‌های تجاری بزرگ ازجمله مشترکانی هستند که ممکن است تأمین برق با قرارداد دوجانبه برای آن‌ها مناسب باشد.
برای شروع خرید برق به صورت دوجانبه، ابتدا دیماند مصرفی و قدرت قراردادی مصرف‌کننده بررسی می‌شود و سپس با انتخاب تأمین‌کننده مناسب، درباره مقدار برق موردنیاز، قیمت، دوره تأمین و سایر شرایط قرارداد توافق می‌شود.
روند کلی انعقاد قرارداد دوجانبه برق شامل مراحل زیر است:
بررسی میزان مصرف و قدرت قراردادی؛
انتخاب تأمین‌کننده برق؛
مذاکره درباره قرارداد؛
تنظیم و امضای قرارداد؛
ثبت و اجرای قرارداد در بستر تعیین‌شده؛
تحویل برق ازطریق شبکه؛
پرداخت هزینه‌ها؛
تسویه اختلاف مصرف.
طبق مقررات جدید، بستر ثبت و انجام معاملات و تخصیص برق باید ازطریق بورس انرژی عملیاتی شود و چارچوب ثبت قراردادهای معاملاتی برق نیز در همین بستر تعیین می‌شود. بنابراین قرارداد دوجانبه به معنی انجام یک معامله کاملاً خارج از ساختار بورس انرژی نیست.
فرایند اجرایی و نحوه قرارداد دوجانبه برق ممکن است با توجه به مقررات جاری صنعت برق، نوع مصرف‌کننده و تابلوی معاملاتی متفاوت باشد. به همین دلیل، قبل از امضای قرارداد خرید برق صنایع، باید جزئیات و شرایط قرارداد دوجانبه برق و تعهدات طرفین به‌دقت بررسی شود.
در قرارداد دوجانبه برق، دو طرف اصلی وجود دارند:
مصرف‌کننده برق: شرکت، کارخانه، واحد صنعتی یا مشترکی است که برای تأمین برق موردنیاز خود قرارداد منعقد می‌کند.
تأمین‌کننده برق: یکی از عرضه‌کنندگان مجاز برق است؛ برای مثال نیروگاه تولیدکننده برق یا شرکت خرده‌فروش برق که در چارچوب مقررات مربوط، انرژی موردنیاز مصرف‌کننده را تأمین می‌کند.
بنابراین، قرارداد دوجانبه الزاماً به این معنی نیست که یک کارخانه باید مستقیماً با نیروگاه قرارداد ببندد. شرکت خرده‌فروش دارای مجوز نیز می‌تواند در زمره عرضه‌کنندگان برق باشد. در عین حال، خرده‌فروش موظف است برق مشترکان طرف قرارداد خود را از ابزارهای قابل معامله در بورس انرژی تأمین کند.
در قرارداد دوجانبه، مسیر فیزیکی انتقال برق تغییر نمی‌کند. انرژی همچنان ازطریق شبکه سراسری به محل مصرف می‌رسد و نیازی به ایجاد خط انتقال اختصاصی میان تولیدکننده و مشترک وجود ندارد.
توانیر ازطریق مدیریت شبکه، شرکت‌های توزیع و شرکت‌های برق منطقه‌ای، برق خریداری‌شده را با دریافت هزینه خدمات شبکه انتقال و توزیع در نقطه مصرف تحویل می‌دهد. بنابراین باید میان قیمت خرید انرژی و سایر هزینه‌های مرتبط با انتقال، توزیع و مقررات صنعت برق تفاوت قائل شد.
مزایای قرارداد دوجانبه برق برای هر کسب‌وکار به شرایط مصرف و مفاد قرارداد بستگی دارد؛ اما این روش می‌تواند چند مزیت مهم داشته باشد:
امکان مذاکره درباره قیمت و شرایط: خریدار و فروشنده می‌توانند در چارچوب مقررات درباره مقدار انرژی، دوره تأمین، قیمت یا فرمول قیمت و نحوه تسویه توافق کنند؛
برنامه‌ریزی بهتر هزینه‌ها: مشخص‌بودن بخشی از هزینه‌های انرژی می‌تواند پیش‌بینی بودجه برق را ساده‌تر کند؛
انعطاف بیشتر در تنظیم قرارداد: جزئیات قرارداد متناسب با شرایط دو طرف قابل تنظیم است؛
شفاف‌بودن تعهدات: مسئولیت‌های خریدار و فروشنده از ابتدا مشخص می‌شوند؛
امکان مدیریت ریسک قیمت: در بعضی قراردادها می‌توان قیمت یا فرمول مشخصی برای محاسبه و تعدیل آن تعیین کرد؛
کاهش نیاز به حضور در فرایند حراج: در قرارداد دوجانبه، خریدار به‌جای رقابت برای هر معامله در حراج، شرایط معامله را با یک عرضه‌کننده مشخص توافق می‌کند.
البته نباید تصور کرد که قرارداد دوجانبه همیشه به معنی کاهش قطعی هزینه برق است. برای ارزیابی اقتصادی باید قیمت برق، هزینه‌های خدمات شبکه، قدرت قراردادی، میزان مصرف واقعی، شرایط تسویه و سایر هزینه‌های قانونی در کنار یکدیگر بررسی شوند.
همچنین قرارداد دوجانبه تنها سازوکار موجود در بازار فیزیکی برق نیست. حراج سازوکار دیگر این بازار است. در قرارداد دوجانبه، خریدار و فروشنده مشخص درباره شرایط معامله توافق می‌کنند؛ اما در حراج، معامله براساس سفارش‌ها و رقابت میان عرضه و تقاضا شکل می‌گیرد. مقررات، هر دو را به‌عنوان سازوکارهای بازار فیزیکی بورس انرژی به رسمیت شناخته است.
براساس مقررات جدید بازار برق ایران، بخشی از مشترکان باید برق موردنیاز خود را از مسیرهای تعیین‌شده خارج از تأمین عادی شرکت توزیع تهیه کنند.
طبق مقررات، مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر موظف‌اند دو ماه پس از ابلاغ آیین‌نامه، برق موردنیاز خود را از طریق بورس انرژی یا شرکت‌های خرده‌فروش دارای مجوز وزارت نیرو تأمین کنند. همچنین یک سال پس از ابلاغ این آیین‌نامه، مشترکان با قدرت قراردادی ۳۰ کیلووات و بیشتر نیز مشمول این مقررات خواهند شد.
قرارداد دوجانبه می‌تواند یکی از سازوکارهای تأمین برق این مشترکان در بازار فیزیکی بورس انرژی باشد؛ اما لزوماً برای همه آن‌ها بهترین انتخاب نیست. این روش به‌ویژه زمانی قابل بررسی است که مصرف برق مجموعه نسبتاً پایدار و قابل‌پیش‌بینی باشد و خریدار بتواند مقدار انرژی موردنیاز خود را برای یک دوره مشخص برآورد کند.
برای مثال، کارخانه‌ها، معادن، صنایع فولادی و سیمانی، پتروشیمی‌ها و برخی مجتمع‌های تجاری بزرگ ممکن است بتوانند بخشی از نیاز برق خود را با چنین قراردادی مدیریت کنند.
هرچه الگوی مصرف مجموعه قابل‌پیش‌بینی‌تر باشد، تعیین مقدار انرژی موردنیاز و مدیریت کسری یا مازاد مصرف نیز ساده‌تر خواهد بود.
البته برای مشترکان با قدرت قراردادی بیش از یک مگاوات مقررات ویژه‌ای وجود دارد. این مشترکان مکلف‌اند برق مصرفی خود را تا سقف مجاز مصرف، پیش از تحویل و به‌صورت رقابتی از بازار مشتقه بورس انرژی تأمین کنند. بنابراین قبل از انتخاب قرارداد دوجانبه، باید قدرت قراردادی مشترک و مقررات قابل‌اعمال برای همان گروه بررسی شود.
برای مقایسه روش‌های تأمین برق باید توجه داشت که قرارداد دوجانبه، حراج و خرده‌فروش سه مفهوم هم‌سطح نیستند.
بورس انرژی بستر معاملات است. در بازار فیزیکی بورس انرژی، معامله می‌تواند از دو سازوکار قرارداد دوجانبه یا حراج انجام شود. خرده‌فروش برق نیز یک شرکت دارای مجوز است که می‌تواند تأمین برق مشترک را برعهده بگیرد و برق موردنیاز مشترکان طرف قرارداد خود را از ابزارهای قابل معامله در بورس انرژی تهیه کند.
نکته: علاوه بر بازار فیزیکی، بازار مشتقه نیز در بورس انرژی وجود دارد. معاملات این بازار با سازوکارهای پیوسته و حراج رقابتی تمام‌الکترونیک انجام می‌شوند. بنابراین انتخاب شیوه تأمین برق باید علاوه بر نوع قرارداد، قدرت قراردادی مشترک و مقرراتی را که برای آن گروه تعیین شده است نیز در نظر بگیرد.
قرارداد دوجانبه خرید برق یکی از سازوکارهای بازار فیزیکی بورس انرژی است که در آن خریدار و تأمین‌کننده درباره مقدار انرژی، قیمت، دوره تأمین و نحوه تسویه با یکدیگر توافق می‌کنند. برای اجرای این قرارداد، ابتدا میزان مصرف و قدرت قراردادی بررسی می‌شود، سپس تأمین‌کننده انتخاب و شرایط قرارداد مشخص و در بستر تعیین‌شده ثبت می‌شود.
از مهم‌ترین مزایای این روش می‌توان به امکان مذاکره درباره قیمت و شرایط، انعطاف بیشتر در تنظیم قرارداد و برنامه‌ریزی بهتر برای هزینه برق اشاره کرد.
در بازار فیزیکی بورس انرژی، حراج و قرارداد دوجانبه دو سازوکار معامله هستند؛ در مقابل، خرده‌فروش یک تأمین‌کننده دارای مجوز است که می‌تواند بخشی از فرایند خرید و تأمین برق مشترک را مدیریت کند. انتخاب روش مناسب باید براساس قدرت قراردادی، الگوی مصرف، توان مدیریت فرایند خرید و مقررات قابل‌اعمال برای هر مجموعه انجام شود.
