
این روزها پدیدهای بر سر زبانها افتاده به نام اینترنت اشیا (Internet of Things) که خلاصه نام آن IoT است. کارشناسان و افراد آشنا به تکنولوژیهای دیجیتالی درباره این پدیده و آینده آن گمانهزنیهای زیادی انجام دادهاند. بسیاری از آنها بر این باورند که اینترنت اشیا میتواند بسیاری از جنبههای زندگی ما را تغییر دهد؛ از سفر کردن و خرید کردن عادی گرفته تا نگه داشتن آمار انبار در یک شرکت بازرگانی. آیا میدانید اینترنت اشیا چیست؟ چگونه کار میکند؟ اهمیت آن در چیست؟ در این بخش با ما همراه باشید تا پاسخ همه این پرسشها را پیدا کنید و به خوبی با پدیده اینترنت اشیا آشنا شوید.
مفهوم اساسی اینترنت اشیا یا IoT ، متصل کردن همه دستگاهها به شبکه اینترنت و به یکدیگر است. نخستین پرسشی که به وجود میآید این است که این طرح را روی چه دستگاههایی میتوان اجرا کرد. هر دستگاهی که دکمه خاموش و روشن داشته باشد در دایره مفهوم اینترنت اشیا قرار میگیرد و میتواند جزیی از آن باشد. به همین خاطر است که نام آن را نه اینترنت دستگاهها یا اینترنت سیستمهای دیجیتال بلکه اینترنت اشیا گذاشتهاند. در حقیقت IoT یک شبکه عظیم است که اشیا و افراد را به هم متصل میکند. در این شبکه همه اجزا از جمله افراد و دستگاهها، درباره نحوه کار و محیط پیرامون خود اطلاعات گردآوری میکنند و این دیتا را با هم به اشتراک میگذارند.
شمار اشیایی که از هر اندازه و شکلی در IoT جای میگیرند و کاری که در این شبکه انجام میدهند شگفتآور است. از مایکروویوهای هوشمندی که خود به خود غذای شما را در زمان مناسب و مدت مناسب میپزند گرفته تا خودروهای خودرانی که سنسورهای پیشرفته آنها همه اشیای سر راه خود را شناسایی میکنند. دستگاههای سلامتی و فیتنس که نرخ تپش قلب شما را اندازه میگیرند و شمار گامهایی که در هر روز برمیدارید را ثبت میکنند؛ سپس با توجه به این اطلاعات برنامه مناسب تمرینی به شما میدهند. حتی توپهای فوتبالی که پس از اتصال به شبکه، مسیر و سرعت پرتاب را گزارش میکنند و آمار خود را به وسیله یک اپلیکیشن ارائه میدهند تا در تمرین مورد استفاده قرار گیرد.
در مفهوم اینترنت اشیا، یک چیز میتواند یک انسان دارای ایمپلنت مانیتور قلب، یک دامداری مجهز به بیوچیپ فرستنده صوتی (biochip transponder)، یک اتومبیل مجهز به سنسورهای هشدار فشار لاستیک یا هر شیء طبیعی یا مصنوعی باشد که یک IP به آن اختصاص داده شده و میتواند دیتا را در شبکه جابهجا کند.
سازمانها و شرکتها در صنایع گوناگون برای بالا بردن راندمان کاری ازIoT استفاده میکنند و این کاربردها رو به افزایش است، زیرا افزون بر بالا بردن راندمان عملیاتی، به شناختِ بهتر مشتری، تحویل خدمات برتر، بهبود تصمیم گیری و افزایش ارزش بیزنس نیز کمک میکند.
نخستین بار کوین اشتون (Kevin Ashton) از بنیانگذاران مرکز شناسه خودکار (Auto-ID Center) در دانشگاه MIT در سال 1999 در جریان یک کنفرانس در P&G) Procter & Gamble) به اینترنت اشیا اشاره کرد. هدف او این بود که شناسه فرکانس رادیویی (radio frequency ID) یا RFID را به مدیران ارشد P&G معرفی کند. او کنفرانس خود را «اینترنت اشیا» نامید تا از ترند جذابی که در آن سالها وجود داشت (یعنی اینترنت) در نام طرح خود استفاده کند. نیل گرشنفلد (Neil Gershenfeld)، استاد دانشگاه MIT نیز در همان سال 1999 در کتاب خود با نام «وقتی اشیاء شروع به فکر کردن میکنند»، بدون بیان عبارت « اینترنت اشیا » برای نخستین بار مفهوم آن را به روشنی توضیح داد.
IoT را میتوان ارمغان همگرایی تکنولوژیهای وایرلس، سیستمهای میکرومخابراتی (MEMS)، میکروسرویسها (microservices) و اینترنت دانست. این همگرایی کمک کرد تا شکاف میان تکنولوژی عملیاتی (OT) و تکنولوژی اطلاعات (IT) از بین برود؛ در نتیجه، امکان آنالیز دیتای سازمان دهی نشده که به وسیله ماشین تولید شده، به وجود آمد که نتیجه آن پیشرفت جنبههای گوناگون بوده است.
با اینکه برای نخستین بار کوین اشتون نام اینترنت اشیا را به زبان آورد، مفهوم آن از دهه 1970 وجود داشته و با نامهایی همچون «اینترنت جاسازی شده» (embedded internet) و «کامپیوتینگ فراگیر» (pervasive computing) مطرح شده است. برای نمونه، نخستین دستگاهی که اینترنت وارد آن شد، دستگاه فروش نوشابه در دانشگاه کارنگی ملون (Carnegie Mellon) و در دهه 1980 بود. در این نمونه، برنامهنویسان به کمک وب میتوانستند وضعیت دستگاه را چک کنند و ببینند نوشابه خنک آماده دارد یا خیر؛ در نتیجه پیش از آنکه سراغش بروند ابتدا آن را چک میکردند.
بستر رشد IoT از ارتباط ماشین به ماشین (M2M) آغاز شد که در آن دستگاهها به وسیله یک شبکه بدون دخالت انسان به هم وصل میشوند. در M2M دستگاه به یک ابر (مجازی) وصل میشود و کار مدیریت و گردآوری دیتا روی آن انجام میگیرد. M2M بنیان اینترنت اشیا است که IoT را عملی ساخته است. این تکنولوژی در گام بعدی به یک شبکه سنسوری شامل میلیاردها دستگاه هوشمند تبدیل شده که افراد، سیستمها و دیگر اشیا را به هم پیوند میدهد و به صورت اتومات دیتا جمع میکند و به اشتراک میگذارد.
از جنبه دیگر، اینترنت اشیا در حقیقت پیشرفت طبیعی اسکادا (SCADA) است. اسکادا یا همان «سیستم نظارت بر کنترل و دیتایابی» (supervisory control and data acquisition) دستهای از برنامههای کاربرد نرمافزاری هستند که برای کنترل فرآیند طراحی شدهاند. کار اسکادا این است که روی گردآوری آنی دیتا از نقاط دوردست و استفاده از آن برای کنترل تجهیزات و شرایط، نظارت کند. سیستمهای اسکادا از دو بخش سختافزاری و نرمافزاری تشکیل شدهاند. بخش سختافزاری وظیفه دارد دیتا گردآوری کند و آن را به کامپیوتری بدهد که نرمافزار اسکادا روی آن نصب شده است. از اینجا به بعد کامپیوتر دیتای دریافتی را پردازش کرده و در زمان مناسب به کار میگیرد. رشد و پیشرفت سیستم اسکادا چنان بوده که آخرین نسل از سیستمهای اسکادا به نخستین نسل از سیستمهای اینترنت اشیا یا IoT بدل شدهاند.
با این وجود مفهوم « اکوسیستم IoT » تا سال 2010 جنبه اجرایی پیدا نکرده بود، تا اینکه در میانه این سال دولت چین اعلام کرد که در برنامه پنج ساله این کشور، اینترنت اشیا یک اولویت استراتژیک خواهد بود.
اکوسیستم IoT از دستگاههای هوشمندی تشکیل شده که به وسیله وب با هم ارتباط پیدا میکنند. این دستگاهها به کمک پردازشگرها، سنسورها و سختافزارهای ارتباطی خود ابتدا دیتا گردآوری میکنند و سپس آن را در شبکه با دستگاههای دیگر به اشتراک میگذارند؛ آنها همچنین بسته به محیط خود از دیتای ارسال شده به وسیله دستگاههای دیگر استفاده میکنند. دستگاههای اکوسیستم اینترنت اشیا ، به درگاه IoT یا سیستمهای ارتباطی دیگر وصل میشوند و دیتایی را که با سنسورهای خود جمع کردهاند میفرستند. بسته به دستگاه و تجهیزات ارتباطی، این دیتا یا به صورت محلی آنالیز و یا برای آنالیز به فضای ابری فرستاده میشود.
گاهی دستگاههای شبکه اینترنت اشیا با یکدیگر ارتباط میگیرند و اطلاعاتی که از همدیگر دریافت کردهاند را برای ادامه کار ملاک قرار میدهند. در این تکنولوژی بیشتر کارها را خود دستگاهها انجام میدهند و انسان دخالتی ندارد. اما این بدان معنا نیست که افراد حق دخالت ندارند. آنها میتوانند دستگاه را راه بیندازند، به آن دستوراتی بدهند و امکان دسترسی به دیتا را برای دستگاه فراهم کنند. پروتکلهای اتصال، نتورکینگ و ارتباط به کار رفته در این دستگاهها و بستر اینترنتیشان به شدت وابسته به کارکردهایی است که افراد برای اینترنت اشیا طراحی کردهاند.
ما انسانها در آینده شاهد یک قانون فراگیر خواهیم بود: «هر چیزی که توانایی وصل شدن دارد وصل میشود». اما پرسش اینجاست که چرا باید کوشش کنیم و اکوسیستمی بسازیم که در آن کلی دستگاه با یکدیگر حرف بزنند؟ پاسخ آن است که این تکنولوژی میتواند بخشی از بار زندگی فردی و اجتماعی ما را به دوش بکشد. برای نمونه فرض کنید میخواهید به یک جلسه بروید. سوار ماشین خود میشوید و سعی میکنید به موقع برسید. حال اگر به کمک این تکنولوژی ماشین شما از تقویمی که روی دستگاههایتان (موبایل یا کامپیوتر) است با خبر باشد، میتواند با توجه به طرح ترافیک بهترین مسیر را برای رسیدن به مقصد نشان دهد. همچنین چون از رویدادهای تقویم شما خبر دارد و میداند کجا میروید، اگر قرار باشد دیر به مقصد برسید یک اساماس به طرف مقابل میفرستد و خبر دیر رسیدن شما را میدهد. فرض کنید شما آلارم ساعت یا موبایل خود را روی 6 صبح تنظیم کردهاید و هر روز در این ساعت بیدار میشوید. حال اگر موبایل یا ساعت هوشمند شما در شبکه اینترنت اشیا باشد میتواند مدتی پیش از زنگ زدن و بیدار کردن شما به چایساز یا قهوهساز شما پیام بدهد که وقت درست کردن چای یا قهوه است. به این ترتیب وقتی بیدار میشوید چای یا قهوه آماده است. دستگاه قهوهسازی که در شبکه است وقتی میبیند یک وسیله مصرفی مانند فیلتر قهوه در حال تمام شدن است، به طور اتومات آنرا سفارش میدهد. به این ترتیب شما بخشی از کار و پیگیریهای مربوط به نوشیدنی داغ سرصبح را به دستگاه و اینترنت سپردهاید. حال فرض کنید در محل کار از موبایل یا یک دستگاه پوشیدنی مانند ساعت هوشمند استفاده میکنید. این دستگاه پس از مدتی به شما میگوید که چه زمانی و در چه مکانی بیش از همه فعال بودهاید و بیشترین بازده را داشتهاید. دستگاه میتواند این اطلاعات را با دیگر دستگاههای شما به اشتراک بگذارند و آنها کار خود را طوری تنظیم کنند که برای شما مناسبتر است.
اینترنت اشیا به انسان کمک میکند هوشمندتر کار و زندگی کند و بیش از پیش کنترل روند زندگی خود را در دست بگیرد. افزون بر این اگر بخواهیم دستگاههای هوشمند را برای خانههای خودکار به کار ببریم آنگاه IoT یک ضرورت خواهد بود. در سازمانها و شرکتها، اینترنت اشیا میتواند نگاهی نزدیک و دقیق به نحوه کارکرد کل ساختار داشته باشد و همه چیز را رصد کند؛ از کارکرد ماشینها گرفته تا زنجیره عرضه و روند لجستیکی.
اینترنت اشیا به شرکتها امکان میدهد فرآیندهای خود را اتومات کنند و از هزینههای نیروی کار بکاهند. IoT همچنین از هدررفت جلوگیری میکند، ارائه خدمات را بهبود میدهد، هزینه تمام شده ساخت کالاها را کم میکند و تراکنشهای مشتری را بیش از پیش شفاف میسازد.
اینترنت اشیا در تمامی زمینهها کاربرد دارد، از بهداشت و درمان گرفته تا زمینههای مالی، خرده فروشی و صنایع تولیدی. هوشمند شدن شهرها به کمک این تکنولوژی به شهروندان امکان میدهد از هدر رفت انرژی و مواد بکاهند. سنسورهایی که در این تکنولوژی به کار میروند حتی میتوانند در کشاورزی به مانیتور کردن محصول، بازدهی دامها و پیشبینی الگوی رشد گیاهان به کار روند.
به این ترتیب اینترنت اشیا یکی از مهمترین تکنولوژیهایی است که میتواند در زندگی هر روزه ما انسانها نقش بازی کند. این پدیده به سرعت رو به گسترش است چرا که شرکتها و سازمانها دریافتهاند متصل کردن دستگاهها چه پتانسیلی برای بهبود توان رقابتی آنها دارد.

اینترنت اشیا یا IoT برای شرکتها و سازمانها چند فایده مهم دارد، از جمله:
IoT ، شرکتها، صنایع و بازارها را به تجدیدنظر در نحوه رسیدگی به مشتری وا میدارد و ابزارهایی در اختیار آنها میگذارد تا بتوانند استراتژیهای کاری خود را بهتر کنند.
از جمله نقاط قوت اینترنت اشیا میتوان به این موارد اشاره کرد:
از جمله نقاط ضعف اینترنت اشیا:
از جمله فریمورکهای IoT میتوان به این موارد اشاره کرد:
اینترنت اشیا کاربردهای فراوانی در دنیای بیرون دارد. از کاربردهایش برای مشتریان و شرکتها گرفته تا قرار گرفتن در خدمت صنعت و تولید به نام IIoT که مخفف IoT صنعتی است. این کارکرد دستگاههای بسیار متفاوت از بخشهای دور را به هم متصل میسازد. از اتومبیل گرفته تا دستگاههای مخابراتی و دستگاههایی که با انرژی سروکار دارند.
برای نمونه در بخش مشتریان، خانههای هوشمندی که دارای ترموسات هوشمند، لوازم خانگی هوشمند، سیستم گرمادگی متصل، نوردهی متصل و ابزارهای الکترونیکی لازم هستند را میتوان به وسیله کامپیوتر و تلفن هوشمند کنترل کرد.
گجتهای پوشیدنی مجهز به سنسور و نرمافزار میتوانند دیتای کاربر را گرفته و آنالیز کنند و برای تکنولوژیهای دیگر بفرستند. هدف کلی این رویه آسانتر کردن زندگی برای کاربر و فراهم ساختن راحتی بیشتر برای اوست. افزون براین گاهی دستگاههای پوشیدنی در راستای امنیت همگانی به کار میروند. برای نمونه این دستگاهها میتوانند زمان و چگونگی واکنش «نخستین پاسخدهندگان» (م – نخستین گروهی که درخواست کمک پاسخ میدهند مانند پلیس، آتشنشانی، اورژانس پزشکی و ...) بهبود دهند. آنها میتوانند در صورت وجود ترافیک مناسبترین راه را به اورژانس یا آتشنشانی نشان دهند و در مناطقی که جان افراد در خطر است، نشانههای حیاتی کارگران ساختمانی و آتشنشانان را مانیتور کنند.
مزایای اینترنت اشیا در زمینه بهداشت و درمان پرشمار است. امکان مانیتور کردن نزدیک بیماران و استفاده از اطلاعات به دست آمده و آنالیز آن برای ادامه درمان یکی از این مزایاست. بیمارستانها معمولا برای انجام کارهای بیمارستانی از سیستمهای IoT استفاده میکنند؛ کارهایی مانند مدیریت انبار و بررسی موجودی دارویی و تجهیزات پزشکی.
در ساختمانهای هوشمند میتوان با استفاده از سنسورهایی که تشخیص میدهند چند نفر در اتاق هستند، هزینههای مصرف انرژی را کاهش داد. به این ترتیب دما به صورت خودکار تنظیم میشود. برای نمونه اگر سنسورها دریابند که اتاق کنفرانس پر از آدم است سیستم تهویه هوا را روشن میکنند و هنگامی که ببینند همه از اداره رفتهاند سیستم گرمایش را پایین میآورند.
در حوزه کشاورزی، سیستمهای کشت هوشمند به مانیتور کردن محصول کمک میکنند. برای نمونه با استفاده از سنسورها میتوان نور، دما، رطوبت هوا و رطوبت خاک را چک کرد. افزون بر این IoT در خودکارسازی سیستمهای آبیاری نقش محوری دارد.
در شهرهای هوشمند سنسورها و تجهیزات اینترنت اشیا مانند چراغهای راهنمایی رانندگی هوشمند و سرعتسنجهای هوشمند باعث کاهش ترافیک، صرفهجویی در انرژی، مانیتور کردن و رسیدگی به دغدغههای زیستمحیطی و رعایت بهتر اصول بهداشتی میشوند.
اینترنت اشیا میلیاردها دستگاه را به اینترنت متصل کرده و میلیونها دیتاپوینت ایجاد میکند که امنیت تک تک آنها باید برقرار گردد. با توجه به اینکه در این تکنولوژی، پهنه مورد حمله بسیار بزرگ است، نگرانیهایی در زمینه امنیت و حریم خصوصی IoT به وجود آمده است.
در سال 2016 یکی از بدترین حملات IoT به نام میرای (Mirai) انجام گرفت. یک ربات اینترنتی یا باتنت (botnet) به دامنه یک ارائه دهنده نام سرور نفوذ کرد و برای مدتی تعدادی از وبسایتها را از کار انداخت. به این ترتیب یکی از بزرگترین حملات توزیع شده منع سرویس (DDoS) به وقوع پیوست. حمله کنندگان با بهرهبرداری از ضعف امنیتی دستگاههای IoT به شبکه دسترسی پیدا کرده بودند.
از آنجایی که دستگاههای IoT ارتباط نزدیکی با هم دارند تنها کافی است هکرها یک نقطه آسیبپذیر پیدا کنند تا از راه آن تمامی دیتا را دستکاری کرده و آن را غیرقابل استفاده کنند. سازندگانی که پیوسته دستگاههای خود را آپدیت نمیکنند، آنها را در برابر مجرمان سایبری آسیبپذیر میکنند. افزون بر این، دستگاههای متصل شده به شبکه معمولا از کاربران میخواهند اطلاعات شخصی خود مانند نام، سن، آدرس، شماره تلفن و حتی اکانتهای شبکههای اجتماعی را وارد کنند. این اطلاعات برای هکرها ارزشمند هستند.
با این وجود هکرها تنها تهدید موجود نسبت به اینترنت اشیا نیستند. همانطور که گفتیم، حریم خصوصی از دیگر نگرانیهای بزرگ کاربران IoT است. برای نمونه شرکتهایی که برای مشتریان، دستگاههای IoT میسازند و پخش میکنند، ممکن است به وسیله محصولات خود به اطلاعات شخصی مشتریان دست یابند و این دیتا را بفروشند. افزون بر خطر درز دیتای خصوصی، شبکههای IoT برای زیرساخت های حیاتی نیز ریسک محسوب میشوند، از جمله برای الکتریسیته، حمل و نقل و سرویسهای مالی.
درباره بازار IoT در آینده تخمینهای زیادی زده شده که در اینجا به چند مورد اشاره میکنیم: