
در یادداشت قبلیام از ربیحاوی و مجموعهی «از این مکان» نوشته بودم. پس از مطالعهی آن کتاب مشتاق شدم باقی آثارش را بخوانم، چرا که روایتِ جنگ از نگاه و زبان او تفاوت چشمگیری با روایت مرسوم دارد. خاصه آنکه جنگ در شهر او اتفاق افتاده و قاضی چهرهی کریهاش را بهچشم دیده و تجارب زیستهی تلخی نسبت آن دارد.
مجموعهداستان «خاطرات یک سرباز» دارای پنج داستان کوتاه به نامهای «مسجد»، «جسد»، «یک روز مهگرفته»، «در کمپ آنها» و «مواجهه» است. داستان مسجد در هر دو مجموعه به صورت مشترک چاپ شده. قاضی ربیحاوی حدوداً یک سال پس از چاپ این مجموعه دستگیر و به زندان اوین منتقل میشود، اما چرا؟
پاسخ این پرسش را میتوان در فضاسازی و شخصیتپردازیهای این کتاب جستجو کرد. داستانهای این مجموعه در مکانهای پشت جبهه میگذرند. جایی که سربازان و کادر نظامی مرخصی گرفتهاند، یا به هر طریقی گریز زدهاند تا چندساعت یا چند روزی دور از خط مقدم نفس بکشند. قاضی مکانهایی را تصویر کرده که در سینما و ادبیات رسمی دفاع مقدس مغفول ماندهاند. از آلونکهای فلزی و سربیِ آوارگان جنگی در داستان «در کمپ آنها» تا غذاخوری در یک میدان خاکی (که پیش از جنگ چمنکاری بوده) در شهر در داستان «مواجهه». آبادان، بسکه خاک و خمپاره خورده، شهریّتِ خود را از دست داده است.
سربازانِ این مجموعه برای نیازهای مختلف خود را به کیلومترها پشتِ جبهه رساندهاند. بعضیهاشان نیاز جنسی دارند، برخی برای فقط چهارساعت مرخصی استحقاقی و تنفس در هوایی غیر از جنگ، و برخی از فشارهای سنگین عاطفی چندکیلومتر عقبنشینی کردهاند.
زبان شخصیتها نیز زبان رسمی ادبیات و سینمای دفاع مقدس نیست. شاید بتوان در کنار ژانر «ادبیات ضدجنگ» آثار قاضی ربیحاوی را در مکتب «رئالیسم سیاه» گنجانید. شاید بشود بعد از گذشتِ سالها از غروبِ چوبک، قاضی ربیحاوی را دنبالهروی مکتب او دانست. چوبک زیر پوستِ فلاکت را میکاوید و قاضی زیر پوست جنگ را.
مطالعهی این مجموعه میتواند دیدگاه جدیدی نسبت به مقولهی جنگ به شما بدهد.
اسماعیل سالاری