
بدونِ مَطلَع، نویسنده باید پیش از داستان را بشناسد. منهم چو بسیارانی از زیرِ شنلِ نیکلای گوگول برخاستهام.(همانطور که آن پیرمردِ ریشسفید و به قول آلاحمد «ترسناک» گفته بود.) همین شد نامم و از جایی آمد که تا به حال ندیده بودمش. گمانم سرمایِ طاقتفرسایش را دوست میداشتم. توی خیالاتم، درونِ خوابهایِ بیداریام چند رنگِ خنثی و سرد تصور میکردم و بهترین کارهایم را در زمستان مینوشتم. از امپرسیونیستِ منجمد بیاندازه لذت میبردم. آنهم زمانی که وزنِ آن یکسوی تابلو افتاده بود و مردی با بارانی و کلاهِ لبهدارِ خاکستری که جلوی چشمانش را پوشانیده بود، به پیش میآمد. مردی با هویتی ناپیدا که میشناختماش، چرا که مرا به یادِ هویتِ ناپیدایم پس از داستان میانداخت. ماجرایِ آن را تمامِ نویسندهها میدانند: پس از داستان، نویسنده دیگر به پیش از داستان تعلق ندارد. پایانِ هر قِصه، رقمخوردنِ شخصیتی جدید برای نویسنده است. این است که میگویند نویسنده تبدیل به چیزی میشود که مینویسد. باید پیش از داستان خودم را خوبِ خوب در آینه نگاه کنم. با انگشتِ اشاره و شست، حفرهی چشمانم را بازتر کنم. آدم هوس میکند مانندِ «سگِ اندلسیِ» لوئیز بونوئل، چشمانش را جراحی کند.

حالا یکی بپرسد چرا ادبیاتِ شوروی؟ جوابِ من، گوگول و چخوف و پوشکین نیست. پاسخ این است که بین تمامیِ اساطیرِ ملل، تنها اسلاوها بدونِ داشتنِ خدایان، داستان نوشتهاند. نویسندههای غربی از سنّتِ کتبِ مقدس بهرهمند بودهاند، اما اسلاوها به جریانِ پیش از داستان تعلق دارند. جایی که جبر به نگاه کردن در آینه است. جایی که مانندِ شهرزادِ هزار و یک شب، باید داستان بگویی تا زنده بمانی. جایی که اعتقاد به جاودانگی، نه از راهِ دین، بلکه تنها از راهِ نوشتن به دست میآید. نویسنده تا جایی که قصهای برای روایت کردن دارد، میتواند از تنهایی بگریزد. با این حال هیچ مخاطبی روایتِ تکراری نمیپذیرد. این است که نویسنده پیوسته در حالِ «شدن» است. پیش از داستانِ اول، پیش از داستانِ دوم، پیش از داستان سوم... نویسنده، تمامِ شخصیتها را به تنهایی زندگی میکند و از همه بیشتر خودش را بدونِ هیچ تکراری در نوشتن مییابد و باز گم میکند.
اسماعیل سالاری