
روزی هایدگر گفت: «فهم گستردهتر از زبانِ واژگان است و حتی سکوتِ انسان را هم شامل میشود»
راسل در کتاب اتمیسمِ منطقی به اشتباهاتِ تاریخیِ نگارشی که به فهمِ نادرست منجر میشد اشاره کرد.
ویتگنشتاین در کتاب پژوهشهای فلسفیاش به این نتیجه رسید که کاربرد زبانِ عامه از معنای کلمات مستقل هستند!
اما پرسش اینجاست: ما با کلمات و زبان چه محتوایی را انتقال می دهیم که به «فهم» نمیانجامد؟!
مساله «فهم» که در قرون اخیر با ایجاد انگیزشی در سخنرانیهای ادموند هوسرل مورد توجه هایدگر و فلاسفه تحت تاثیر او قرار گرفت، قرنها پیش در نظر سقراط اهمیت بسیاری داشت. سقراط با مردم شهر آتن وارد یک مذاکره دوستانه میشد. هر شخص برای بیان جملاتش از «کلمه» استفاده میکرد. اما سقراط نشان میداد ما در درکِ کلماتِ یکسان بسیار متفاوت هستیم. وقتی شخصی از کلمه «شجاعت» در جملهای استفاده میکرد این سوال از سوی سقراط بامعنا بود که «حد شجاعت» چیست؟ در حد بالا یک انسان تا چه اندازه میتواند جانش را به خطر بیندازد که «شجاع» محسوب شود نه احمق؟! و در حد پایین یک انسان تا چه اندازه میتواند عاقلانه از خطر دوری کند تا «بزذل» محسوب نشود؟!
شجاعت به راستی چیست؟ و ما از این کلمه چه «فهم» میکنیم؟
این پرسشها در مورد «عشق» ، «آزادی» ، «عدالت» و «حقوق بشر» که پرکاربردترین کلمات در زبانِ انسانها هستند نیز چالشهایی در بر دارد.
گادامر به این نتیجه رسید که «فهم به معنای توافق است.»
هیچ گاه یک کلمه در ذات خود معنای خاص خود را نمیپرورد.
انسان در یک دوراهی «فهمیده شدن» و «موردِ فهم واقع شدن» قرار دارد و همواره سعی میکند در مسیر «فهم» بیشتر بفهماند تا مورد فهم دیگران واقع شود. بحثهای جدلی بین انسانها به همین دلیل رخ میدهد. اگر ما در معنای یک «ابژه» تفاهم داشتیم هیچگاه نیاز به مباحثِ سنگینِ فلسفی وجود نداشت. مساله این نیست که فرهنگِ لغات چه معنایی برای کلمه «شهادت» در نظر گرفتهاند؛ چرا که فهم هر انسان از شهادت با انسان دیگر متفاوت است و این تفاوت تا اندازهایست که در جهانِ حقیقی یک «تروریست» به راحتی میتواند در جایگاه یک «شهید« پذیرفته شود.
اما فعالیتِ عملی انسان در این مسیر چگونه است؟
روش آسانتر این است که گادامر به بشر تعمیم داد: توافق!
و روش دوم که عدهی کمی به آن عمل میکنند: انزوا!
از نظر آماری و استقرایی میتوانیم با گادامر هم عقیده باشیم. ما در مورد «عدالت» به یک توافق درونی و اجتماعی رسیدهایم تا از خطر عصیان و ناامنی در آسایش باشیم. قوانینِ توافقی و خودساختهی ما هستند که حدود عدالت را تعیین میکنند.
اما اگر انسانی باشید که در جرگه تعمیم گادامر قرار نگیرید حتی اگر فعالیتی رادیکالی در زمینه «فهمانیدن» انجام ندهید، فردی تنها و منزوی خواهید بود. و از طرفی هرچه دایره دانستهها و ابژهها در شما گستردهتر باشد این تنهایی عمیقتر احساس خواهد شد.
بنابراین میتوان گفت «تنهایی» بیش از اینکه امری فیزیکی باشد، «فلسفی» است و هر انسانی که در جرگهی تعریف گادامری از فهم قرار نگیرد، تنهاست.
اسماعیل سالاری