
یادداشتی کوتاه بر نوولت «مجسمهی ایلامی» از رضا فرخفال
نوولت هفتاد صفحهای «مجسمهی ایلامی» به قلم رضا فرخفال آخرین داستان کتاب «آه استانبول» است که در همان ابتدا مخاطب را با نثر پاکیزه و موجز خود روبهرو میکند. شخصیتهای اصلی داستان سهمرد هستند که سهگانهای را با یک فقدان شکل میدهند. داستان با این پاراگراف شروع میشود:
«خبر بد همیشه زود به آدم میرسد. هیچ انزوایی در برابر آن نفوذناپذیر نیست. جمشید افنان، دبیر سابق تاریخ، عصر یکی از روزهای اردیبهشتماه در اثر تصادف با یک کامیون در یکی از خیابانهای اصلی شهر جابهجا کشته شده بود.»
راوی این داستان که اکنون کارمند موزه است، در در طول داستان به جستجوی احساس و آگاهی معلم تاریخ قدیمیاش میگردد. شخصیت دیگر نوولت همکلاسی قدیمی راوی به نام ابراهیم مرسل، اکنون شاعر است اما برای گذران زندگی، برای یک شرکت ورشکستهی پوشاک کودک بازاریابی میکند. ابراهیم مرسل در این داستان، سفری با قطار آغاز میکند، و به دنبال آن به کشف حسها و یادهای کهن میرسد.
جمشید افنان را میتوان نمایندهی تکرارشوندهی تاریخ و اسطوره دانست و ابراهیم مرسل نیز میتواند تجدید تمام ابراهیمهای تاریخ از زمان ابراهیمِ نبی باشد. راوی اما در نقطهی جاودانگی ایستاده است: یعنی در موزه. برعکس انسان که فانیست و مرگ را تکرار میکند، اشیای موزه مانند مجسمهی ایلامی همواره زندهاند و میتوانند بازیابی انسان را نظارهگر باشند. با این نگاه، نویسندهی اثر، زاویهی دید و شغل راوی را هوشمندانه برگزیده است.
مجسمهی ایلامی مانند نظریهی «مُثُل» افلاطون برای انسان است، اما نه در جهان دیگری، بلکه در همین جهان و در ساختمان موزه. راوی در این داستان به مفهوم مرگ میاندیشد و در ذهن، لحظهی تصادف جمشید افنان با کامیون را تصویر میکند. خیابانی که جمشید در آن تصادف کرده خلوت بوده و محل تصادف، بعد از یک پیچ است که کامیون نمیتوانسته در آن نقطه سرعت زیادی داشته باشد. پس بنا به تصور راوی، معلم سابق تاریخاش در لحظهی پیش از مرگ هشیار بوده و انگار مرگش را مانند دژاوو بهیاد میآورده است. معلم تاریخ در لحظهی پایانی تنها تسلیم تاریخ ذهنی خودش شده و تکراری بر مرگهای تمام جمشیدهای زیسته در جهان بوده است. سفر ابراهیم مرسل به شهری دورافتاده و دلبستگی به دخترک عرب نیز تکرار تمام ابراهیمهای تاریخ است. انگار هر ابراهیم با ابراهیم پس از خود همزیستی جدیدی دارد که تنها از زاویهی دید کارمند موزه آشکار میشود. فردی که اشیای جاودان عالم مُثُل را میشناسد. با این نگاه میتوانیم شناخت عمیقتری از پایانبندی نوولت داشته باشیم:
«در عصر یک روز بهاری افنان از عرض خیابانی میگذرد. ناگهان و بهظاهر بیهیچ دلیلی درست در وسط خیابان از رفتن بازمیایستد... اما حالا دیگر میدانم که رویتی دوگانه او را به شدت مجذوب کرده است: میبیند یا دوباره میبیند که دماغهای آهنی با حرکتی کور هوا را میشکافد و بهطرفش پیش میآید. این صحنه را یکبار دیگر دیده است و در همان حال ضربهای او را از جا میکند و نقشِ زمین میکند. در زیر سنگینی چرخ کامیون که خون از شریانهای اصلی تنش بر آسفالت خیابان فوران میزند، یک لحظه و تنها یک لحظه، احساس میکند که سینهای دارد به فراخی همهی عالم و نفس میکشد...»
اسماعیل سالاری
چهاردهم آبانماه هزار و چهارصد و دو