
🔹 جستاری درباره نسبت رسانه ملی با هنر انقلاب در دوره تحول
🖋️ حجت امانیان؛ نویسنده
🔸 این روزها که نقد و شاید بهتر است بگویم تخریب وجهۀ سازمان صداوسیما بهواسطۀ عملکرد مدیرانش، یک پُزِ روشنفکری محسوب میشود، پس طبیعتاً نوشتن دربارۀ اقدامات مثبت یا روبهجلوی آن سازمان هم نوعی جرم تلقی خواهد شد؛ اما پیش از آنکه من را برای نوشتن این مطلب مجرم بدانید، اجازه دهید خودم اعتراف کنم: من سالهاست که یک «مخاطب» رسانۀ ملی هستم. مخاطبی که در طی پنجسال تصدی مدیران تحولخواهش، با وجود اشتراکاتی با برخی مدیران و دستاندرکاران این ابررسانۀ ایرانی، تلاش کرده تا جانب عدل و انصاف را رعایت کند؛ همواره از زاویهدید یک مخاطب، منتظر بوده تا ببیند رسانۀ ملّی در دورهای که از آن با عنوان «تحول» یاد میشود، با هنر انقلاب اسلامی موضوعی که دلمشغول آن هستم چه نسبتی برقرار خواهد کرد و برای بازنمایی و معرفی آن چه گامی برخواهد داشت. پس آنچه خواهم نوشت، محصول تجربه و درکی است که خودم تاکنون از آن رسانه دیده و داشتهام.
🔸 هنر انقلاب اسلامی یعنی هنری که صاحب موضع مشخص و حامل مسئلۀ زمانۀ انقلاب اسلامی است؛ این هنر، نسبت خودش با مخاطب را در فرم اثر هنری بیان میکند. این هنر که محصول اراده و ذوق هنرمندان ما در طول تاریخ انقلاب اسلامی ایران است، برای بازنمایی، معرفی و روایت حضور خودش در میدان، طبعاً نیازمند رسانه است. رسانهای که بتواند زبان این فرم هنری را بشناسد و اهمیت وجود آن را فراتر از یک اثر هنری صرف و جداافتاده از جامعه، برای مخاطب روایت کند تا در شکلگیری دیگر نمونهها و رشد فهم عمومی از علت وجودی آن هم نقش داشته باشد.
🔸 میتوان گفت رسانۀ ملّی پس از پیروزی انقلاب اسلامی بهعنوان تنها رسانۀ رسمی و در دسترس عموم کشور، از معدود درگاههای پخش و توزیع بخش کوچکی از محصولات و دستاوردهای این جریان هنری نوپا بوده است. این جریان هنری بومی و اصیل که از بستر فرهنگ انقلابی همین مردم برخاسته، سالهای سال تلاش کرد تا در برابر جریانهای هنری غربزده و غیربومی که بر ملت ایران به روشها و از بسترهای متنوعی در حال تحمیلشدن بود، مقاومت کند اما به دلایل بسیاری در روایت، بازنمایی و عمقبخشیدن به ظرفیتهای وجودی خودش در این رسانه، دچار بحران بود. در نتیجه همین موضوع باعث شد تا مخاطبان این رسانه با این جریان هنری، نسبت چندانی برقرار نکنند و آن را نوعی جریان هنری حکومتی، منفعل، مالهکش یا سفارشی بنامند و در نهایت به سمت گفتمانهای هنری رقیب، بهسرعت گرایش پیدا کنند.
🔸 عدم توجه به مسئله زمانۀ مخاطب، حس از خود بیگانگی و فقر روایت دقیق و درست از دستاوردهای هنری کشور در کنار پروژههای متنوعی که در اتاقهای جنگ نرم دشمن برای مدیریت وضعیت فرهنگی و رسانهای جامعه ایرانی آغاز میشد، خود به عامل مهمی در ریزش مخاطب رسانۀ ملّی و تغییر ذائقۀ هنری/فرهنگیِ جامعۀ ایرانی بدل شد. این در حالی بود که همزمان با همین وضعیت آشفته، جریان هنر انقلاب اسلامی در بحرانها و رُخدادهای بسیاری موفق میشد دست آن رسانه را پُر کند و به نیازهای روز مخاطبانش در گونههای مختلف پاسخ دهد اما بازهم در تداوم جریان و روایت حضور خودش در آن رسانه، دچار بحران بود.
🔸 با آغاز دورۀ مدیریت پیمان جبلی بر سازمان صداوسیما و حضور وحید جلیلی در جایگاه قائممقام که ادبیات «تحول» به یکی از مفاهیم معرف و اصلی مدیریت رسانۀ ملّی تبدیل شده بود، انتظار میرفت تا توجه دقیقتری نسبت به ظرفیتهای این جریان هنری نیز شکل گیرد. به بیان بهتر، انتظار از تحول در نگاه مخاطب، به تغییر صرفاً چند مدیر یا تولید چند برنامه، منحصر نبود بلکه انتظار بود تا نسبت رسانه با مخاطب در تولید، در روایت و در مواجهه با مسائل فرهنگی و اجتماعی نیز تحول پیدا کند و از طرفی توجه به جریان هنر انقلاب اسلامی، جزء نرمافزار یا جزئی از جوهرۀ این رسانه در طراحی مسیر تحول و خط و مشی این سازمان بشمار رود.
🔸 طبیعی است که این انتظارها و توقعهای تحولی را باید با توجه به وضعیت و زمینۀ تاریخی و سیاسی که مدیران این سازمان با آن مواجه بودند، درنظر بگیریم. شرایط پنجسال گذشتۀ کشور بهگونهای بود که هر رسانۀ معمولی، امکان تابآوری زیر فشارهای آن را نداشت. در وضعیتی که بسیاری از هنرمندان ایرانی، با هر بهانه¬ای رسانۀ ملّی را تحریم می¬کردند یا حملهای سخت نسبت به امنیت جامعه یا عملکرد رسانۀ ملّی اتفاق میافتاد، به نظر میرسید که نخستین آزمون رسانۀ ملّی، آزمونِ ماندن باشد؛ ماندن روی آنتن، حفظ امکان روایت، حفظ ارتباط با مخاطب و نهایتاً تلاش برای بازسازی اعتماد عمومی و تحول معنا و ماهیت رسانهای که همواره یکی از مهمترین میدانهای مناقشۀ فرهنگی جمهوری اسلامی ایران بوده است.
🔸 در این وضعیت آشوبناک بود که گفتمان هنر انقلاب اسلامی، دوباره توانست نجاتبخش قسمت کوچکی از آنتن رسانۀ ملّی باشد.
🔸 در طی این سالها، برنامههای موضوعی و مضمونی نسبتاً متنوعی برای روایتپردازی، بازنمایی و معرفی دوبارۀ هنر انقلاب اسلامی تولید شده است. همین تولیدات هرچند اندک، نقش بهسزایی در جلبتوجه مخاطب تخصصی و عمومی به رسانۀ ملّی داشت. برنامههایی مثل «چاووش»، «مجلۀ تصویری آن»، «مجلۀ هنری بوم» و «مرصع»، هرکدام در زمان پخش خودشان توانستند حرف و موضع جدیدی از هنر انقلاب را روی آنتن تلویزیون بیان کنند. آیتمهای کوتاهی مثل «دورها آوایی است»، «سپید و سیاه» و دیگر آیتم¬ها و مستندهای تاریخی/تحلیلی کوتاه که در لابهلای تولیدات این رسانه پخش میشد نیز نشان از توجه مدیران و برنامهسازان به نرمافزار فرهنگساز هنر انقلاب اسلامی داشت.
🔸 همین تمرکز بر بازنمایی، روایتسازی و پرداخت روشمند هنر انقلاب و به تعبیر بهتر، تبدیلشدن هنر انقلاب به یک نرمافزار اندیشهای و تولیدی چابک، موجب شد تا برنامۀ شبانگاهی «زمانه» در طول یکسالونیم گذشته (از آغاز جنگ تحمیلی دوازدهروزه تا امروز) با حضور تیم سردبیری مسلط، مجریان توانمند و مهمانان فاضلش، تبدیل به یکی از محبوبترین برنامههای تلویزیون در ایام جنگ و پساجنگ شود. زمانه شاید اولین برنامهای بود که هنر انقلاب اسلامی و آثار تولیدشده در گونههای مختلف آن را بهطور کامل در متن و بطنش جریان میداد و تلاش میکرد مسئلۀ مخاطب را با شعر، پوستر، موسیقی، نقاشی و اقسام هنرهای موجود که برای مسائل روز انقلاب اسلامی ایران تولید شده بودند، بازنمایی و روایت کند.
🔸 از سوی دیگر، تولید برنامههایی مانند «معلا» و «محفل» که بیشتر در حوزۀ معارف دستهبندی میشوند هم نوع دیگری از توجه به هنر انقلاب را نشان مخاطب داد. این برنامهها با هدف معرفی آیینها و مناسک مذهبی جهان اسلام و توجهدادن ما به ظرفیتهای قرآنی، مذهبی و استعدادهای انسانی این حوزهها، با ارائۀ یک روایت جدید و زمانآگاه، توانستند نصاب دیگری از کارآمدی جریان هنر انقلاب اسلامی را به مخاطب نشان دهند.
🔸 تولید و پخش هرکدام از این برنامه¬ها و آیتم¬ها، خود نشانه¬ای از جلب نگاه مدیران و مخاطبان به ظرفیت¬های جریان هنر انقلاب اسلامی است اما بازهم تا نقطۀ مطلوب، فاصلۀ بسیار زیادی دارد. متأسفانه عدم استمرار در بازتولید و عدم توجه به الگوهای تکثیر همین نمونههای موفق، هنر انقلاب را در آنتن تلویزیون تبدیل به امری اتفاقی کرده است که بنا به ذوق بعضی افراد گاهی در لابهلای کنداکتور دیده میشود. گاهی این تجربهها هم ضعیف از کار درمیآید. مثل برنامههایی مانند برنامه «رزمآهنگ» که در ایام جنگ تحمیلی رمضان برای ترویج آثار هنر انقلاب اسلامی ساخته میشوند که بهوضوح نشان میدهد بدون ساختار تحریریهای مسلط به میدان و ادبیات هنر انقلاب اسلامی هستند و تنها با پوششی از ادبیات مرسوم و مصرفی، یک محصول هنری را با یک ایدۀ نمایشی ضعیف، ترویج یا بازنمایی میکنند.
🔸 از سوی دیگر ضعف در نظام پخش و توزیع برخی محصولات کوتاه واجد ارزش و جایابی محصولات ضعیف در کنداکتور، موجب دلسردی اهالی هنر انقلاب شده است؛ برای مثال، تولید و توزیع گستردۀ آیتمهای «ایران سرو بلند» که تماماً با استفادۀ بیچهارچوب از هوش مصنوعی ساخته شدهاند، نبود یک ساختار مدیریت هنری و توزیع حرفهای را بر محصولات هنری روی آنتن نشان میدهد. هرچند رواج تولیدات هوش مصنوعی بیکیفیت یا ضعیف، در برطرفکردن نیازهای روز کنداکتور نقش اساسی دارد اما عدم حضور یک متولی باتجربه در این حوزه، باعث میشود رسانۀ ملّی، بدون توجه به نقدها و نظرات متخصصان امر، به تولید ذائقهای مبتذل و سطحی از هرگونه اثر هنری دامن بزند؛ از طرفی همین موضوع بعداً به خلق یکی از بحرانهای جدی در مسیر تربیت و رشد هنرمندان جریان هنر انقلاب اسلامی نیز دامن میزند.
🔸 همچنان که برنامههای باسابقهای مثل معلا و محفل توانستند هیئت و قرآن را با شکل و شمایل رسانهایشده عمومی کنند، تولید برنامهای با همین مختصات برای پیگیری جریان هنر انقلاب اسلامی میتواند نقطۀ تحولی برای جریان هنر انقلاب باشد. برنامهای که به یکی از بسترهایی تبدیل شود که در آن با حضور انسانرسانههای متنفذ و هنرمندان صاحب تجربه، روایتگر دستآوردها در میدان هنر باشد؛ به تعبیر دقیقتر، این برنامه میتواند عاملیت جدیای بر رونق و رشد معرفتی/هنری جریان هنر انقلاب و فعالان این عرصه در کشور و رسانۀ ملّی داشته باشد. تولید چنین برنامهای بر بازگشت اعتبار رسانهای و اعتماد به روایت آنتن رسمی جمهوری اسلامی نیز کمک شایانی خواهد کرد.
#هنر_انقلاب_اسلامی