
🖋️ میثم بالزده؛ نویسنده
🔹 دربارۀ اسارت نقد تلویزیون در پیشفرضهای سادهساز
🔸 اگر از من بپرسند «بهترین سریال تلویزیون در پنج سال اخیر؟» بدون شک و اتلاف وقت جواب میدهم «ذهنِ زیبا». بدیع، قدرتمند، خلاق، هنرمندانه و متفکر. سریالی که کیفیت فرمیاش از میانگین و استاندارد آثار صداوسیما بالاتر بود، نه اهل تفنن بود و نه اهل شعار. زیبا بود و زیبا میگفت و زیبا به تصویر میکشید و با این حال، نه ادعایی داشت و نه بوق و کرنایی. سر همین، شتابزده هم نبود و با طیب خاطر و درنگ و خلوت ساخته شده بود. مضاف بر این، یک اتفاق و پیشنهاد تازه در حوزه اقتباس بود و یک الگوی ممتاز برای آثاری با دغدغه «روایت پیشرفت».
🔸 با همه اینها اما، سریال نه دیده شد و سر و صدایی به راه انداخت و نه ریلز و وایرالی دست و پا کرد. با آنکه سریال شبکه یک بود در باکس اختصاصی شبهای ماه مبارک رمضان، اما نه در زمان پخش و نه در استریم تلوبیون، به هیچ آمار و افتخار خاصی نرسید و به فراموشی سپرده شد. دو سه روز بعد از اتمامش، شبکه یک از فصل هفتم پایتخت رونمایی کرد و همان قسمت اول، آمارها و ارقامی جابهجا کرد که آب از لبولوچه همه جاری شد. فصل هفتی که قطعاً به خوبی و درخشانی سه فصل اول نبود و تنها میشد خوشحال بود که بهتر از فصل ششم است، هرچند که شذوذاتی از آن فصل کذایی را همچنان به همراه داشت.
🔸 یک برهه زمانی، یک شبکه، یک وضعیت؛ اما دو نتیجه متفاوت. اولین و بدیهیترین علامت سؤال این است: «چرا؟». برای آنهایی که جوابهایشان از پیش، تایپ و پرینتگرفتهشده در کشوی میز آماده است، جوابدادن به این «چرا؟» چیز مشکلی نیست؛ مثل همه پاسخهایشان به «چرا»های موجود؛ سطحی، ماشینی، آمارزده، عوامزده و سادهانگارانه. درباره صداوسیما که پاسخ از این هم سادهتر است؛ جوابش یک چیز است؛ از قیافهات خوشم نمیآید! لذا چه خوب بسازی و چه بد، بستگی دارد من چه بخواهم، همان را از دلش بیرون میکشم.
🔸 در یک بازه چهلروزه، یک شبکه مشخص - که قدیمیترین و عمومیترین شبکه تلویزیون هم هست - دو سریال با دو کیفیت متفاوت پشت هم پخش میکند؛ اولی که کیفیت و قصه بهتری دارد، دیده نمیشود و دومی که متوسط است و دِمُده و پریشان و شلوغ، منفجر میشود. چرا چنین اتفاقی میافتد؟ مگر برای مخاطب، نباید کیفیت مهم باشد؟ پس چرا آنکه کیفیتش بهتر بوده، کمتر دیده شده و آنکه بدتر بوده، بیشتر؟ چرا رابطه عکس شده؟ چرا مخاطب منطق استقبال و توجه ندارد؟ ذهن سادهاندیش جواب آمادهاش را روی میز میگذارد: چهره! این چهره دارد و آن نه! این سرگرمی است و آن نه، تلویزیون هم که یعنی سرگرمی! بیاییم جلوتر. در تمام این پنج سال، هر چه گذشته، آمار بازدید شبکه آیفیلم بیشتر و بیشتر شده و از شبکههای دیگر عبور کرده. آش آنقدر شور است که حتی سریالهایی که در این پنج سال، اولینبار از شبکه اختصاصی خودشان پخش شدند و دیده نشدند، در پخش مجدد آیفیلم، مخاطب بیشتری پیدا کردند و تازه به چشم آمدند. چرا چنین اتفاقی افتاده؟ چرا حتی سریال بیکیفیتی که در این دوره پنجساله ساخته و منتشر شده، در بازپخش دوبارهاش، بیشتر دیده میشود؟ چطور آیفیلم، از سهشبکه اصلی صداوسیما هم بیشتر بیننده دارد؟ ذهن سادهاندیش باز سر و کلهاش پیدا میشود و جواب از پیش آمادهاش را روی میز میگذارد: مدیران لایق گذشته! عمده این آثار، محصولات مدیران گذشتهاند و کیفیتشان مطلوب، بیننده هم ترجیح میدهد بهجای آثار بنجل امروزی، همان قدیمیها را دوباره ببیند. جواب به نظر درست است، اما یک مشکل دارد؛ پس تکلیف استقبال از بازپخش آثار بنجل همین پنجسال چه میشود؟!
🔸 بیاییم جلوتر. مدتی است که پخش فصل سوم «مرد هزار چهره» - با عنوان «مرد سههزار چهره» - از شبکه سه شروع شده. آمارها میگوید قسمت اول با انفجار مخاطب روبهرو شده؛ پس از مدتها، مخاطبان زیادی پای تلویزیون نشستهاند و قسمت اول را تماشا کردهاند. دروغ چرا؛ خود من هم که زمانِ بیقراری دارم و حتی برنامههای موردعلاقهام را هم نمیتوانم سر وقتش پیگیری کنم، مشتاقانه پای قسمت اول نشستم. چرا چنین اتفاقی افتاده؟ آن ذهن سادهاندیش که پاسخش را قبلاً سر پایتخت هفت داده؛ «چهره»، «بازگشت محبوبانِ کاربلد»! اما راستش این جواب فقط به درد همان شبی میخورد که قسمت اول پخش شده و دیگر به کار قبل و بعدش نمیآید.
🔸 منظور؟! دو نکته اظهر من الشمس وجود دارد که متأسفانه چشم سادهساز آن را نمیبیند. اول؛ میزان مخاطب قسمت دوم و سوم همان مرد سههزار چهره، بهشدت ریزش کرده آنقدر که در پایان شبِ سوم، به یکدهم شبِ اول رسیده.
🔸 چرا چنین اتفاقی افتاده؟ پس خاصیتِ مادامالعمرِ چهره چه شد؟ چرا اینقدر ریخت؟ تازه در قسمتهای دوم و سوم که از چهرههای بیشتری رونمایی شد و قصه پیشتر رفت. چرا منطق تماشا و بازخورد مخاطب، با این تحلیلِ ساختارشکنانه نمیخواند؟!
🔸 دوم؛ همین چهره محبوبِ قلبها که میتواند در قسمت اول، پس از مدتها، بیش از دو میلیون نفر از جمله نگارنده را زنده پای جعبه جادو بنشاند، نُهماه قبلش یک سریال دیگر ساخته بود و در شبکه جوان و پُرمخاطب سه پخش کرده بود، سریال «شیشماهه». اصلاً شیرینی-شربت و چراغانی کوچهها و پاگشاییِ بازگشتِ شکوهمند چهره به تلویزیون با همین برگِ سبز بود؛ اما چنانکه یحتمل میدانید، این سریال هم به سرنوشت «ذهن زیبا» دچار شد و به دهانِ بزی شیرین نیامد. چرا چنین شد؟ پس چرا مردم بازگشت چهرهشان را جشن نگرفتند؟
🔸 دنبال پاسخ و ایده ذهنِ سادهساز نگردید؛ او اینجور موقعها ترجیح میدهد سوت بزند و از پشت میز کارش بلند شود، اصلاً گمان کنید تایم ناهار و نماز است، بروید بعداً بیایید، نُه ماه بعد! اما راستش اگر ذهن سادهساز بخواهد فقط کمی کلیشهشکنی کند و به مغزش فشار بیاورد، میتواند بگوید آن موقع در آستانه دیماه بود و مردم خشمگین و ناراضی و گور پدر تلویزیون و چهرههایش؛ که آن موقع من مچش را میگیرم و میگویم صبر کن! اگر اینطور است که یک دیماه میتواند تمام کاسه کوزههای چهره را بشکند و بیندازد دور، چرا ششماه ۱۴۰۱ و سهماه پس از شهادت رئیسجمهور و انتخابات و یکسال جنگ و شبهجنگ را داخل تحلیلت نمیگنجانی؟ چطور دیماه میتواند تمام بساط مهران مدیری را به هم بریزد اما باقی این اتفاقات نمیتوانند دلیلی برای افت مخاطبان تلویزیون باشند؟!
🔸 نمیخواهم این پرونده را باز کنم که به نظرم «شیشماهه» اتفاقاً سریال باکیفیتی بود و طنز انتقادی هوشمند و قویای داشت و با این حال دیده و پسندیده نشد. اصلاً از مدیری و این نُه ماه بگذریم و برگردیم به ذهن زیبا و پایتخت هفت. سؤال همچنان پابرجاست؛ یک سریال باکیفیت دیده نمیشود و یک سریال متوسط، منفجر میشود؛ چرا؟!
🔸 بیایید به پاسخ این چرا با مثال دیگری فکر کنیم؛ سعید آقاخانی از آن چهرههای مشهور و محبوبی است که در این بیستسال، سریالهای زیادی هم برای صداوسیما ساخته و برخیشان با استقبال خیلی خوبی مواجه شدند. با اینحال، امضای موفق آقاخانی در این چند سال یک چیز بوده؛ «نون.خ». آنقدر که محبوبیتش نزدیک به محبوبیت پایتخت است و مخاطب حتی فصلهای بیکیفیتش را هم مشتاقانه پیگیری میکند، مثل فصل آخر. حالا همین سعید آقاخانی برخلاف زوج سیروس مقدم-محسن تنابنده، پرونده برگ برندهاش را بسته و پرونده جدیدی باز کرده، «اسباب زحمت». سریالی که در حال حاضر از شبکه یک پخش میشود و خبر تولید فصل دومش هم چند روز پیش آمد. سریالی طنز، با عوامل پشتصحنه نون.خ و دو سه بازیگر محبوب جلوی دوربین. حالا همین سریال به نظر شما چقدر بیننده دارد؟ درصد بینندههایش به نصف بینندههای شبکه آیفیلم و فصل آخر نون.خ میرسد؟
🔸 اگر سعید آقاخانی چهره کاربلدِ امتحانپسداده هست - که هست - و اگر سریالی به همان ذائقه و سلیقه و دستفرمان همیشگیاش ساخته - که ساخته - پس چرا نتیجه اینقدر متفاوت است؟ اگر مهران مدیری چهره کاربلدِ امتحانپسداده هست - که هست - و اگر سریالی به همان ذائقه و سلیقه و دستفرمان همیشگیاش ساخته - که ساخته - پس چرا اثرش مخاطب کمی دارد یا فقط بعد از سه قسمت، اینقدر مخاطبش ریخته؟ و دست آخر اگر سیروس مقدم-محسن تنابنده چهرههای کاربلدِ امتحانپسداده هستند - که هستند - آیا جرئت دارند پرونده تازهای باز کنند و آیا آن پرونده هم، مثل پایتخت - حتی فصل ششم پایتخت - دیده و پسندیده خواهد شد؟
🔸 آخر مسئله کیفیت است یا چهره؟ اگر کیفیت است، چرا «ذهن زیبا» دیده نشده؟ اگر چهره است، چرا چنین بلایی سر مدیری و آقاخانی آمده؟ اگر در الگوی تماشا و جذب مخاطب، هم کیفیت اولویت اول نیست و هم چهره - و هر دوی اینها با مثال آیفیلم نقض میشود - یعنی ما با متغیر دیگری روبهروییم. متغیر مؤثری که نمیخواهیم برای کشفش زحمت فکرکردن به خودمان بدهیم و یا شاید ملاحظات سیاسی و صنفیمان ایجاب نمیکند که دربارهاش حرف بزنیم. راستش من اصلاً کاری به مدیران فعلی سازمان ندارم، میخواهید اصلاً همان ضرغامی دهه هشتاد را برگردانید. این الگوی نامشخص تماشا و استقبال و این متغیر ظاهراً ناشناخته، به من میگوید که حتی ضرغامی و تیمش هم نمیتوانند تغییر خاصی ایجاد کنند و همه چیز یکشبه گلوبلبل شود.
🔸 گویند روزی دیوانهای وارد داروخانهای شد و از داروخانهدار پرسید «میخ داری؟» مرد با تعجب جواب داد نه! اینجا داروخانه است، میخم کجا بود؟! دیوانه هم عصبی شد و نعره زد و شیشهها را شکاند و رفت. فردایش دوباره آمد و پرسید «میخ داری؟» داروخانهدار باز جواب منفی داد و دیوانه هم دوباره همه شیشهها را شکست. این اتفاق چند روز تکرار شد. عاقبت داروخانهدار با خودش گفت بذار چندتا میخ بخرم و بذارم اینجا که اگه این دیوانه آمد، بهش بدهم و خلاص شوم. فردایش دیوانه دوباره آمد و همان سؤال را تکرار کرد. داروخانهدار هم با لبخند جواب داد بله قربان! میخ داریم! چند تا لازم دارید؟ دیوانه اما عصبی شد که «شما چه داروخانهای هستید که میخ دارید؟» و دوباره همه شیشهها را شکست. روز بعد وقتی دوباره آمد و سؤالش را تکرار کرد، داروخانهدار مستأصل جواب داد «تو که اول و آخر میخوای بزنی شیشهها رو بشکنی، دیگر چه کار داری که من میخ دارم یا نه؟!»
🔸 حکایت، حکایتِ حال منتقدانِ «آوانگارد» صداوسیماست. اگر اثر بیکیفیت باشد - یا محبوب دلشان نباشد - میگویند تقصیر این مدیران عصر حجری است که نبض مخاطب را نمیشناسند. اگر هم باکیفیت باشد - و خودشان هم دوستش داشته باشند - صغری کبری میآورند و جمع و تفریق میکنند که ببین! مربوط به مدیران لایق گذشته است و دستفرمانِ بدیعشان و ربطی به این عصر حجریها ندارد. اگر هم به محصول باکیفیتی برخورد کنیم که دیده نشده، آن موقع دو راه وجود دارد: یا سکوت میکنند و نادیده میگیرند - و شاید حتی کیفیتش را زیر سؤال ببرند - یا اینکه بازیهای عجیبوغریب نولانی میکنند که بگویند نه ببینید این قصه دارد! اولاً فلان و ثانیاً بهمان و ثالثاً از آن مهمتر، چندین برنامه وجود دارد که اسمشان شبیه هم است و همین مخاطب را به اشتباه انداخته و اصلاً اساس نظرسنجی غلط است و الا مگر ممکن است این شاهِ شمشادقدان دیده نشود و الخ. میبینی همان آماری که همیشه مورد استناد است، حالا زیر سؤال هم رفته چرا که با پاسخ از پیشآمدهشان نمیخواند. اینجاست که باید بگوییم تو که اول و آخر میخواهی همه شیشهها را بشکنی؛ دیگر آمار و ارقام و جمع و تفریق و صغری و کبری و رطب و یابس بافتنت چیست؟!/ مجله سوره
#سریالسازی