✍️یادداشت| ناسیونالیسم علیه مقاومت

🔹 چگونه آثار هنری به‌اصطلاح «ملی‌گرا»، ارادۀ مقاومت را سست می‌کنند؟

🖋️ محمدحسین بابایی؛ نویسنده

🔸  صحبت‌های مارک روبیو در هفتم اکتبر، سراسر، احضار جنگِ تمدنی بود؛ ایستاده مقابل معبد پارتنون، زیر خورشیدی که آرام‌آرام در مغرب غروب می‌کند، و با رفت‌وبرگشت مکرّر میان دوران باستان و تحوّلات معاصر جهان. این میزانسن، آدم را به‌یاد برخی آثار هنری خودمان می‌اندازد که از پس جنگ ۱۲روزه ظاهر شدند؛ آثار به‌اصطلاح «ملّی‌گرا»یی مثل مجسمه «شاپور و والرین» یا تئاترهایی که خود را منتسب به ایران باستان می‌کنند.

🔸  اما در این میان، تفاوتی اساسی وجود دارد بین حرف‌های روبیو و این آثار هنری. هرچقدر ناسیونالیسم مدّنظر روبیو، می‌خواهد اراده جنگیدن را تقویت و شرکای قدیمی را متحد کند، ناسیونالیسم این آثار، ما را مهیّای یک شکست تمدنی می‌کند. این آثار در بهترین حالت به ورطه تاریخ‌بازی می‌افتند و در بدترین حالت، ما را نسبت به جنگ، مردّد می‌کنند.

🔸  مشکل اساساً کجاست؟ چگونه ناسیونالیسم، به غرب نیروی جنگیدن می‌دهد اما اراده مقاومت ما را تضعیف می‌کند؟ گویی ما با دو تلقی از «ناسیونالیسم» مواجهیم؛ یکی صریح و جنگاور و دیگری کلی‌گو و مصالحه‌جو.

🔸 روبیو از یک طرح معیّن برای زندگی صحبت می‌کند؛ طرحِ یونانیِ زیستن، یا دقیق‌تر، طرحِ انسانِ غربی برای زندگی. طرحی که خدا را از مرکزیت زندگی کنار می‌گذارد و انسان مادی را به‌جای او می‌نشاند. روبیو برای تحقق همین طرح، کشورهای اروپایی را برای دفاع از حیثیت انسان غربی و نشستن بر جایگاه خداوندگاری جهان، دعوت به جنگ تمدنی می‌کند. او جای‌به‌جای به چهره‌های برجسته فلسفه و هنر در تاریخ تمدن غرب ارجاع می‌دهد؛ کسانی که این طرح یونانی را به‌واسطه آثار یا کلام‌شان برجسته کرده‌اند.

🔸 آن‌ها در دعوتشان به «ناسیونالیسم» و «جنگیدن» صریح‌اند و در مقابل، آثار به‌اصطلاح «ملّی‌گرا»ی ما در پشت شعارها و نمادهای باستانی پنهان می‌شوند. باید صورتک باستان‌گرایی این آثار را کنار زد و فارغ از هیاهوهای ایران‌پرستی، پرسید که این رجعت به گذشته باستانی، واقعاً به‌دنبال چیست و در واقعیت، چه چیزی را حاضر می‌کند؟

🔸 برخی از این آثار مثل مجسمه «شاپور و والرین» ردّ جنگ‌های اخیر ما را تا دوران باستان پی می‌گیرند و پیروزی ما را هم شبیه غلبه شاپور اول بر والرین رومی. در این میان، وجه شباهت میان ما و شاپور، فقط ایرانی بودن است و البته مراد از این «ایرانی» بودن، نه داشتن اندیشه‌ای خاصّ و طرحی متفاوت برای زیستن، که صرفاً تولد در خاک ایران است.

🔸 ایرانیّت این آثار آن‌قدر کلّی و تأویل‌پذیر است که هرکسی از ظنّ خود، می‌تواند با آن هم‌دل و هم‌صدا شود و معنای مطلوبش را برداشت کند. مثلاً می‌توان از سر همدلی با این ایران گران‌سنگ، امر به ترک مخاصمه داد تا مبادا میراث شاپور ساسانی تَرَکی بردارد.

🔸 برخی دیگر از این آثار هم مثل تئاترهای پرزرق‌و‌برق اخیر، نسبتی وارونه با امروز ما می‌گیرند. ما را در حالی دعوت به گفت‌وگو و مذاکره می‌کنند که هنوز از آخرین تجاوز به میز مذاکره، یک‌ سال هم نگذشته است؛ آن هم دعوتی از جانب شخصیتی تاریخی چون کوروش که برای لشکرکشی‌ علیه اردشیر دوم، تنها ده‌هزار مزدور یونانی را به خدمت گرفت!

🔸 حرف حساب این تئاترهای «ضدّجنگ» یک جمله است: «جنگ، شرّ است». و برای به کرسی نشاندن این حرف، شخصیت‌های تاریخی و اساطیری  را مثل عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی به حرکت درمی‌آورند تا در مذمت جنگ و آری‌گویی به صلح و گفت‌وگو شما بخوانید تسلیم، باهم دیالوگ کنند.

🔸 گویا سازندگان این تئاترها در ایران زندگی نمی‌کنند وگرنه می‌دیدند که این کشور، در یک سال گذشته به‌جایی حمله نکرده، که دوبار مورد تجاوز واقع شده است. اگر هنرمندان آمریکایی یا اسرائیلی آثار ضدّجنگ بسازند، قابل‌درک است؛ اما هنرمند ایرانی چرا باید برای هم‌وطنانش -که راهی جز دفاع از کشورشان نداشته‌اند- در نکوهش جنگ تئاتر بسازد؟ انتظار دعوت به جنگ تمدنی برای پیش‌برد طرح ما از انسان و زندگی که پیشکش!

🔸 جالب‌تر آنکه مخاطبان این تئاترهای صلح‌طلب، درست لحظاتی پس از پایان تماشا، به یکی از اهالی دموکراسی اهانت می‌کنند؛ گویی که این جماعت، حتی تاب پاسخ‌ دیپلماتیک به آمریکا را هم ندارند.

🔸 آثار هنری به‌اصطلاح «ملّی‌گرا»، نه‌تنها ما را مهیّای جنگیدن نمی‌کنند، بلکه اراده مقاومت را هم مستهلک می‌کنند. البته مسئله اساسی این‌جاست که معنای جنگ ما را نمی‌توان با «ناسیونالیسم» توضیح داد. چرا که ناسیونالیسم اصیل، نه به خداوند فکر می‌کند، نه به انسان، و نه حتی نسبتی با مفهوم عامیانه «وطن‌دوستی» دارد.

🔸 «ناسیونالیسم» واژه‌ای است با تبار مشخص و معنایی خاصّ. شاید درست‌تر آن باشد که آن را «ملّی‌انگاری» ترجمه کنیم؛ انگاشتن ملّت/ نیشن به‌مثابه اصلِ وحدت‌بخش عالم. و این ملّی‌گرایی در نهایت و کمال خود به همان نقطه‌ای می‌رسد که مارک روبیو رسیده است؛ ملّی‌گرایی اصیل، انسانِ غربی را دعوت می‌کند تا پیرامون قراردادی به اسم ملّت، منافعش را بجوید و در راه تأمین این منافع، هیچ حدّوحدودی را نپذیرد.

🔸 و چگونه مایی که داعیه‌دار وحدت حول کلمه «اللّه» هستیم و برای تحقق عدالت جهانی مبارزه می‌کنیم، می‌توانیم معنای جنگ خود را در ملّی‌انگاری بجوییم؟/ کانال بافتار