
🔹 درباره سریالهای تلویزیون و تصویر افتخارآمیزش از قهرمانهای معاصر
🖋️ محمدحسین بابایی؛ نویسنده
🔸 انگار تلویزیون تصمیم گرفته تا یکتنه، جای خالی «قهرمان» در فیلمهایِ ما را پُر کند و جورِ سینما را هم بکشد. کافی است نگاهی کنید به تولیدات تلویزیون در سالیان اخیر و قهرمانهایی که خلق کرده است؛ برادران باکری در «عاشورا»، علی هاشمی در «پسران هور»، دکتر بهاروند در «ذهن زیبا»، مادران شهدا در سریال اپیزودیکِ «مادران» و قهرمانهایی که در آینده به تماشایشان خواهیم نشست؛ از «رئیسعلی» رضا میرکریمی تا «خانم یامامورا»، تنها مادر شهید ژاپنی دفاع مقدس اول.
🔸 البته مسئلهٔ این یادداشت، نوشتن از اهمیت قهرمانپردازی و تکرار گزارهٔ «سینما نیاز به قهرمان دارد» نیست. تولیدات تلویزیون از این گزارهٔ آشنا یک پلّه فراتر میروند: «سینما نیاز به قهرمانهایِ اینجایی دارد» و مسئلهٔ اصلی هم همین افقگشایی تلویزیون است. قهرمانهای سریالهای تلویزیونی، ریشه در همین آبوخاک دارند و «واقعی»اند؛ واقعی هم بهمعنای برگرفته از شخصیتی در تاریخ ما و هم بهمعنای باورپذیر و قابلرویت. دربارهٔ معنای اول «واقعی» مفصّلتر خواهیم نوشت اما فعلاً روی همان معنای اول بمانیم.
🔸 انگار تصوّری نانوشته و ناگفته از قهرمانپردازی در سینمای ما وجود دارد که برای قهرمانپردازی، یا باید کاراکتری ساختگی خلق کرد یا بهسراغ فرماندهان شهید رفت. گویی تنها قهرمانهای واقعی تاریخ ما، فرماندهان شهید هستند. نوعی بیتوجهی به دیگر قهرمانهای واقعی تاریخ معاصر بر تصوّر فیلمسازان ما غلبه دارد که البته چندان هم بیراه نیست. زندگی یک فرمانده نظامی فینفسه دراماتیکتر از زندگی یک قهرمان غیرنظامی است و ماده خام مستعدتری در اختیار فیلمساز میگذارد.
🔸 سریالهای تلویزیون اما راهِ دشوار را میروند و دست روی همین قهرمانهای ناشناخته میگذارند. سریالِ قدرنادیدهٔ «ذهن زیبا» بهترین مثالِ این جنس قهرمانهاست. سریالی با اقتباس از کتاب خاطرات دکتر حسین بهاروند، عضو هیئتعلمی پژوهشکدهٔ «رویان» و پدر سلولهای بنیادی ایران.
🔸 دکتر بهاروندِ «ذهن زیبا» گرچه سروکارش با اسلحه و جبهه و عملیات نیست اما به همان فرماندهان نظامی فیلمهای دفاع مقدسی میماند. مثل همان فرماندهان، ایمان و اعتقادی استوار دارد و شبیه همانها هم دلش برای انقلاب اسلامی میتپد. یا مثلاً سریال «مادران»، بخشی از جایِ خالی مادران شهدا در سینمای دفاع مقدس را پُر کرد و با اقتباس از زندگی هشت مادر شهید، آنان را در جایگاه قهرمانان قصّه نشاند.
🔸 معنای دوم قهرمانهای «واقعی» اما از معنای اولش هم مهمتر است؛ قهرمانهای سریالهای تلویزیون هم برگرفته از واقعیت هستند و هم باورپذیر و قابلرویت. باورپذیر هستند چون خالقانشان، در نمایش زندگی قهرمان، صداقت دارند.
🔸 قهرمانهای تلویزیون، برخلاف قهرمان بعضی فیلمهای سینمایی دفاعمقدسی سالهای اخیر، از دلِ تاریخ احضار نشدهاند تا فیلمساز، بهوسیلهٔ آنها و بیتوجه به زندگی و زمانهٔ قهرمان، برای صدور بیانیه مصرفشان کند. البته که هر نویسندهای در تاریخی زندگی میکند و برای پاسخ به نیازها و پرسشهای عصرش به سراغ قصّهها و کاراکترهای تاریخ میرود اما فرم مواجهه، تعیینکننده است.
🔸 مواجههٔ اول، مصرفزده است و شتابزده. مواجههٔ مصرفزده، کاراکتر تاریخی را بیتوجه به سرگذشت او فرامیخواند تا از زبان او، ما را موعظه کند. مواجههٔ دوم اما محترمانه است جستجوگر؛ و ما را با کاراکتر تاریخی همراه میکند تا در روایت و سرگذشت او شریک شویم. جا پایِ او بگذاریم و آرامآرام، مسائل خودمان را در سرگذشت او بازبیابیم.
🔸 چهبسا در مواجههٔ اول، فیلمساز برای نزدیک کردن قهرمان به ذهنیت خودش، آنچنان در زندگی او دخلوتصرّف کند که کاراکتر خلقشده دیگر شباهتی به قهرمان واقعی هم نداشته باشد. مثل کاراکترهای «تنگهٔ ابوغریب» که بیشتر مخلوقات فیلمساز هستند تا رزمندههای دفاع مقدس اول؛ رزمندههایی که آنان را در مستندها و خاطراتشان، همواره در پیوند با خدا و امام شناختهایم و نیروی مبارزهشان را هم از همین ایمان میگرفتند. در مقابل، مواجههٔ دوم به سراغ زندگی قهرمان میرود و ترسی هم ندارد از اینکه او را در قامت انسانی مسلمان، مؤمن به خدا و ولیّ خدا، نشان دهد و به واقعیت زندگی او وفادار باشد.
🔸 مابهازای فرمی این مواجههٔ دوم -جستوجویی صادقانه بهدنبال کاراکتر تاریخی- توجه به جزئیات زندگی قهرمان است. فرمِ جستجوگر برای روایت زندگی قهرمان، فقط بهدنبال حوادث بزرگ و صحنههای اکشن زندگی قهرمان نیست، که روی صحنههای خلوت و سلوک روزانهٔ او هم مکث میکند؛ چرا که قهرمانِ ما، قهرمان یک زندگی است و این وجه قهرمانی، باید در همهٔ لحظات زندگیاش پدیدار شود.
🔸 این فرم جزئینگر به شیوههای مختلف، در سریالهای تلویزیون پدیدار شده است. مثلاً روایت اپیزودیک سریال «عاشورا» بهجای تعریف کردن یک قصّهٔ پیوسته، قطعههایی از یک زندگی را کنار هم گذاشت تا تصویر قهرمانان قصّه را کامل کند؛ مهدی باکری در شهرداری پای صحبتهای پیرمرد شاکی، حمید باکری در سپاه ارومیه هنگام نوشتن توبهنامه، دلتنگی حمید روی آبهای هور، اشتیاق صفیه موقع بازگشت مهدی و غربت همسر حمید با کودکی بیمار، قطعههای روایی «عاشورا» بودند که در کنار هم، زندگی برادران باکری را در ابعاد ریز و درشتش شکل میدادند.
🔸 یا در سریال «پسران هور»، ماجرا فقط تشکیل قرارگاه سری «نصرت» نیست، بلکه سیروسلوک دستهجمعی علی هاشمی و بسیجیهایش مسئلهٔ اصلی است؛ علی هاشمی در نسبت و در تعامل با نیروهای زیردستش تعریف میشود و قهرمان در همین مواجهههایِ بهظاهر کوچک -و بهواقع حامل معنایِ باطنی جنگ- است که ساخته میشود.
🔸 سریالهای تلویزیون با رجوع به سرگذشت ملّی ما و مهمتر از آن با حرمت گذاشتن به این سرگذشت، تصویری افتخارآمیز برای امروز میسازند. در این رجعت به گذشته، آثارِ تلویزیون بهدنبال مصرف کاراکترهای تاریخی نیستند که زندگی و اعتقاد و ایمانشان را آنگونه که واقعاً بوده، روایت میکنند. اینچنین است که قهرمانهای واقعی تاریخ ما، روی صفحهٔ تلویزیون هم «واقعی» بهنظر میآیند؛ چرا که خالقان این آثار، خودسانسوری را کنار گذاشتهاند و قهرمانانشان را همانطور که هستند، دوست دارند./ کانال بافتار
#هویت
#سریالسازی
#دفاع_مقدس_ایثار_و_مقاومت