
🔹 دربارۀ تلویزیون و مسیرهایی که پیش چشم دارد
🖋️ علیرضا سمیعی؛ نویسنده و پژوهشگر
🔸 فیلو فارنزورث (مخترع تلویزیون)، هنوز کارگردان برنامههای تلویزیونی جهان است. او هرچند در ۱۹۷۱ مُرده اما جادویش هنوز جاری است؛ زیرا او بود که تلویزیون را به این صورت درآورد و محدودیتها و امکاناتش را ساخت.
🔸 فارنزورث، مفهوم قاب، زمان، اندازه و سرعت و توالی و سیگنال را سر و شکل داده و همچنان مانند یک شبح در چگونگی ساختن هر برنامه دخالت میکند: چه چیزی را نشان بدهیم، چه چیزی را حذف کنیم و تصاویر بر چه مبنایی قطع و وصل شوند. او لجوجانه سلیقۀ خودش را به منطق دیدن ما تحمیل میکند.
🔸 در ۱۹۵۰ دستاندرکاران تلویزیونی آمریکایی، خاکستر جنگ دوم را از کتوشلوارهای خود تکاندند و ده سال بعد جعبۀ جادویی دیگر رسانۀ اصلی خبر، سرگرمی، تبلیغات و خلاصه عامل اصلی شکلدهی به افکار و عواطف عمومی شدند. زمانی که چشم الکترونیکی فارنزورث جایش را به نحو جاهطلبانهای با چشم مردم عوض کرد.
🔸 در ایران محمدرضاشاه روز آخر اسفند ۱۳۴۵ تلویزیون ملّی را در ایران افتتاح کرد. او رضا قطبی را مأمور کرده بود رسانۀ ملّی را تبدیل به نهاد سیاسی و فرهنگی دربار کند. یکی از اهداف اعلامی تلویزیون «پرورش فرهنگ ایرانی» بود. به این ترتیب صنعت تصویرسازی آمریکایی بهعنوان مکمل سیاستگذاری سیاسی-فرهنگی دربار تبدیل به موتور مدرنیزاسیون پهلوی شد که میخواست همچون غول یکچشمی تمامی سنت فرهنگی ما را بگذارد توی واگنهایی وارداتی و بهسوی افقهای توسعۀ سلطنتی بکشاند.
🔸 تسخیر ساختمان تلویزیون در ۲۲ بهمن ۵۷ عملی شد اما تغییر آن بسیار پُرفراز و نشیب بود؛ زیرا ذوق درباری، ریلگذاریهای سیاستی و بدنۀ اجراییاش، پشتوانهای به قدرت تمام سرمایهداری جهانی داشت. منتهی غول یک چشم فارنزورثی به دیوار روحانی اما بلند جنگ هشتساله خورد. جنگ مانند نوای سرنوشت ملّی نواخته شد تا موتیفهایی مانند بسیج اجتماعی، ساختن شمایل رزمنده و شهید، تبلیغ ارزشهای حالا دیگر ضروری اسلامی و ایجاد احساس وحدت معنوی ملّی را در قاببندیها و محتواها بگنجاند.
🔸 سال ۶۲ اساسنامۀ سازمان صداوسیما تلاش کرد منطق خود را در چهارچوب قوانین جمهوری اسلامی هماهنگ کند. در سال ۶۸ بازنگری در قانون اساسی، عزل و نصب رئیس سازمان را به رهبری سپرد و نظارت بر آن را بر عهدۀ نمایندۀ رئیسجمهور، قوه قضائیه و مجلس گذاشت.
🔸 از آن زمان تا به حال بارها ارکان این سازمان لرزیده است. در دهۀ ۷۰ سیاستگذاران فرهنگ تا به تلویزیون میرسیدند، دَم گوش هم میگفتند باید سهم ایدئولوژی را بکاهند تا حقوق از دست رفتۀ سرگرمی را پرداخت کنند. این همان دورانی است که ورود امثال شهید آوینی را حتی به ساختمان صداوسیما ممنوع میکردند تا مبادا غباری بر ردای پُر زرق و برقشان بنشیند.
در دهۀ ۸۰ ماهواره به معرکۀ آراء بدل شده بود. چون بعضیها گمان میکردند بهتر است هر چه در ماهواره هست خودمان داوطلبانه به خورد مردم بدهیم. در حالی که زد و خورد با ماهواره و ویدیو پیچیده به نظر میرسید، طوفانهایی از راه رسید که تمام آن کشمکشها را به موضوعی ساده و تاریخی تبدیل کرد؛ چون با ورود اینترنت، شبکههای اجتماعی، ویدیوهای برخط و پلتفرمهای نمایش خانگی، عمل سادۀ دیدن به کلافی سردرگم بدل شد.
🔸 اگر فارنزورث غولی یک چشم بود، حالا مانند «آرگوس» (اسطورهای یونانی که وظیفۀ دیدن و مراقبتکردن داشت) هیولایی صد چشم شده بود که همان یک مغز قدیمی خودش را داشت. در اسطورههای یونانی آمده که بعد از مرگ آرگوس، «هِرا» چشمهای او را در پَرهای طاووسی کشید که همهجا میرفت، همهچیز را میپایید و یک لحظه از جلوهگری آرام نمیگرفت. فارنزورث نمرده بود. بلکه هر بار با لباسهای گیجکنندهتری به سراغ ما میآمد.
🔸 باری ما از سال ۵۷ در همۀ جبههها مشغول نبردی نابرابر با همۀ نیروهای قاهر مدرنیزاسیون هستیم. یکی از آنها رسانه است. اکنون زمانی رسیده که رسانه باید ما را برای جنگی سرنوشتساز با شیطانیترین دشمنانمان آماده کند. شیطانی که شاهبیت وسوسههایش تسلیم است. این وسط بامزهترین ایرادگیرها کسانی هستند که میگویند در این چند دهه تلویزیون دست ما بوده است. انگار میتوانستیم آدمهایی که از سال ۵۷ حافظهشان را از دست دادهاند بفرستیم توی کمدی که فقط رسانههای ما را ببینند.
🔸 در این سو برنامهسازانی بودند که هنر غریبانۀ خونِدلخوردن و دلبستگی به فرهنگ خودمان را میدانستند. برنامهسازی اصولاً از آن چیزهایی است که مانند میوهای عجیب برمیگردد و سیاستگذاریها و خطوربطها را دستکاری میکند. از این رو میتواند در برابر برنامۀ یکسانسازی جهانی مقاومت کند.
🔸 من نمیخواهم بیشتر از این سرتان را با تاریخِ «دیدن» به درد بیاورم؛ زیرا سکوی اینستاگرام با آن شوخطبعی تلخش اجازۀ غمگساری و این حرفها را گرفته است. منتهی همین اندازه را غنیمت میشمارم که از دو برنامۀ تلویزیونی یاد کنم که موفق شدند عادات فرهنگیمان را به قامت تلویزیون بدوزند: «محفل» و «حسینیۀ معلی».
🔸 آنها بهجای اینکه مستقیماً بهسوی برنامههای از پیش معمول تلویزیونی بروند سراغ فرمهایی فرهنگی رفتهاند که پیش از تلویزیون در ایران وجود داشتند: هیئت و مجالس قرآنی. نهادهایی که با شعر، قصهگویی، جمع خانوادگی و محلی و آیینی، مشارکت جمعی را ممکن میکردند. نهادهایی که در مساجد و حسینیهها پا میگرفت و مردم را در افق معنویتی اسلامی و شیعی قرار میداد. این برنامهسازان در واقع تجربۀ معنوی ما را در قالب قابی نمایشی بازسازی کردهاند.
🔸 همۀ ما خاطرۀ شرکت در هیئت و محافل و مسابقات قرآنی را در محلههای خودمان داشتیم. خاطراتی که با نوعی دلتنگی در حافظهمان مرور میشد. حالا همان را در مقیاسی ملّی میبینیم. این برنامهها نه عبارت از برنامههای استعدادیابی معمول هستند و نه با روشن کردن سادۀ دوربین در مقابل واعظان ساخته میشود. البته تلویزیون ما همان کارها را هنوز هم انجام میدهند؛ اما تجربۀ دیدن این برنامهها مانند دلیل روشنی ما را به مقاومت امیدوار میکند؛ زیرا ثابت میکند میتوانیم چیزی بسازیم که در آن «ساختن» واقعاً تدارک شود. چیزی که حتی چشم تنگ فارنزورثی هم نمیتواند نادیدهاش بگیرد. مجالی که دوباره همچون ادامۀ ملّی و معنوی خودمان امکان بالیدن دارد.
🔸 در چند دهۀ گذشته بارها حکمایی گفتهاند که ابزارها حامل فرهنگ خودشان هستند و با هر چیزی نمیتوان هر کاری کرد. ما نمیخواهیم و نباید که آن تذکرات را فراموش کنیم. برعکس با پیش چشم داشتن همین تذکرات است که میخواهیم ارادۀ خود را برای پیمودن راهی دشوار آماده کنیم. راهی که فقط با ارادهای خللناپذیر ممکن میشود. اراده به بازپسگیری معنای خودمان در همین رسانههایی که میبینیم.
#حضور_تفکر_عمیق_دینی_انقلابی
#رسانه_ملی_و_فضای_مجازی