🔹 برنامه‌سازان تلویزیون از راهکارهای نوین در تولید محتوا برای نسل نو می‌گویند
🔹 گفت‌وگو با حجت‌الاسلام محمود عبداللهی، مدیر گروه تولیدات جانبی مرکز کودک و نوجوان سیما، محمدرضا ارکان، تهیه‌کننده برنامه «برو پی کارت»، حجت‌الاسلام حسین محمدی محب، تهیه‌کننده برنامه «نوجواب» و هانیه سمندری، کارگردان برنامه «اشاره»
🔸 از تاریخ هشتم آبان سال ۱۳۵۹ که شهید حسین فهمیده به‌عنوان نوجوانی 13ساله با تصمیمی تاریخی در جنگ تحمیلی هشت‌ساله جانش را فدای میهن کرد، تا امروز که نوجوانان کشور در کوران بمباران رسانه‌ای و تجربه جنگی تمام‌عیار در کشور از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار دارند، صحبت از نوجوانی، هویت و آموزش یکی از دغدغه‌های رسانه ملی بوده است.
🔸 در سال‌های اخیر و ذیل رویکرد تحولی رسانه ملی، با تأسیس مرکز کودک و نوجوان سیما تلاش شد تا پس از سال‌ها غفلت از این گروه سنی، سهم زیست‌بوم نوجوان در قاب تصویر تثبیت شود. هرچند این ابتکار عمل تحت‌تأثیر حوادث و چالش‌های جاری کشور با دست‌انداز و سرعت کمتری همراه بوده، اما ضرورتش بیش از هر زمان دیگری حس می‌شود. گزارش حاضر بازتابی است از نظرات برنامه‌سازان و مدیرانی که در این جبهه فرهنگی برای ارتباط با ذهن پرسشگر نسل نو تلاش می‌کنند.
🔹 رسانه باید زبان مشترک نسل نو باشد
🔸 حجت‌الاسلام محمود عبداللهی، مدیر گروه تولیدات جانبی مرکز کودک و نوجوان سیما در مورد طراحی بازی‌های رایانه‌ای براساس نیاز و الگوی مصرف نوجوانان در قاب رسانه ملی توضیح داد: شکل‌گیری ریل دوساعته «شبکه بازی» در آنتن شبکه امید و تأسیس گروه تولیدات جانبی در مرکز کودک و نوجوان، اساساً مبتنی‌بر نیازسنجی مخاطب نوجوان در حوزه بازی‌های رایانه‌ای صورت گرفت. بازی‌های رایانه‌ای از پرحجم‌ترین محصولات فرهنگی در سبد مصرف نوجوانان هستند.
🔸 وی افزود: بر اساس آخرین پیمایش بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای در سال ۱۴۰۲، بیش از ۶۱ درصد نوجوانان بازی رایانه‌ای انجام می‌دهند و با میانگین روزانه ۱۱۰ دقیقه، بالاترین حجم مصرف روزانه را در میان گروه‌های سنی دارند. ازاین‌رو این حوزه دقیقاً متناسب با مصرف واقعی مخاطب تعریف شد.
🔸 وی در مورد چالش‌های تولیدات رسانه‌ای داخلی، وضعیت اقبال مخاطب و نیاز به محتوای بومی برای نوجوان نیز گفت: برنامه «شبکه بازی» از زمانی که روی آنتن رفت، جزو پربیننده‌ترین و درواقع پربیننده‌ترین برنامه نوجوان سازمان صداوسیما بود. صنعت بازی به دلیل گردش مالی و توجیه اقتصادی در جهان تولیدات بسیار گسترده‌ای دارد، اما در ساختارهای کشور ما به دلیل نگاه منفی و بار ارزشی نامناسبی که شکل گرفته، مورد کم‌لطفی واقع شده است.
🔸 عبداللهی ادامه داد: با وجود این کمبودها، هرگاه تولید حداقلی صورت گرفته، با اقبال مواجه شده است. برای نمونه، بازی «گشت پلیس» نزدیک به ۱۳ میلیون نصب و بازی «شهید حججی» علی‌رغم ساختار بسیار ساده‌اش بیش از یک میلیون نصب داشته‌اند. فکر می‌کنم اگر نوجوان به‌سمت محصولات ما نیامده، نه به دلیل عدم تمایل او، بلکه ناشی از خالی بودن سفره تولیدات داخلی است. زمانی که گزینه‌ای سر سفره نوجوان قرار نمی‌دهیم، ناگزیر بازی‌های خارجی را مصرف می‌کند و در جهان زیستی آن‌ها غوطه‌ور می‌شود.
🔸 وی با تأکید به کارکرد تربیتی بازی‌های رایانه‌ای فراتر از سرگرمی صرف و نتایج معرفی آن در رسانه ملی نیز بیان کرد: بازی‌های رایانه‌ای به دلیل برخورداری از عنصر انتخاب و اراده، از ظرفیت تربیتی منحصربه‌فردی بهره‌مند هستند که در سایر رسانه‌ها نظیر تلویزیون یا سینما وجود ندارد. در فیلم، رسانه متوقف بر مخاطب نیست و بدون کنش او پیش می‌رود، اما بازی بدون انتخاب‌گری مخاطب شکل نمی‌گیرد. از منظر انسان‌شناسی و آموزه‌های قرآنی نیز گفته شده انسان مختار است و رشد واقعی او تنها از مسیر اختیار و انتخاب صورت می‌گیرد.
🔸 عبداللهی اضافه کرد: بازی در بطن خود فرصت رشد دارد. اگر بازی‌ها درست طراحی شوند، می‌توانند امیدبخش باشند، تجربه زیسته‌های دست‌نیافتنی را در اختیار نوجوان بگذارند و با تکرار مستمر انتخاب‌های درست، عادات و ملکات رفتاری مثبت را در وجود او نهادینه سازند.
🔸 وی ادامه داد: پرداختن رسانه ملی به این بستر نیز به نوجوان این پیام را می‌دهد که نیازهای واقعی او درک شده و برای او جایگاه و ارزش قائل شده‌اند. پس بازی فقط سرگرمی نیست و فرصتی تربیتی هم محسوب می‌شود. برنامه‌سازی در حوزه بازی‌ها در رسانه ملی نیز ارزش‌افزوده‌ای در زمینه امیدبخشی و تربیت ایجاد می‌کند و زیرساخت آن هم قطعاً برای مخاطب نوجوان انگیزه‌بخش است.
🔸 مدیر گروه تولیدات جانبی مرکز کودک و نوجوان سیما ضمن اشاره به ظرفیت قهرمان‌سازی در بازی‌ها و ملاحظات بازنمایی چهره‌های شاخص در رسانه ملی افزود: بازی‌ها یا داستان‌محور و جهان‌محور هستند مانند ماینکرفت یا شخصیت‌محور است و در حوزه نوجوان آثاری وجود دارند که هر دو ویژگی را دارا هستند مانند کال‌آف‌دیوتی که هم شخصیت‌های محبوب و هم یک کلان‌روایت دارد. این ظرفیت‌ها یک سلاح رسانه‌ای دوطرفه است که غفلت از آن تهدید و بهره‌گیری درست از آن فرصت محسوب می‌شود.
🔸 وی تصریح کرد: البته در بازنمایی چهره‌های شاخص، مفاخر و شهدای جنگ در قالب بازی و رسانه برای نوجوان ملاحظات فنی و هویتی جدی به‌ویژه در بازی‌های رقابتی و آنلاین وجود دارد و نمی‌توان به‌سادگی هر شخصیتی را به کاراکتر انتخابی تبدیل کرد، زیرا مسائلی نظیر شلیک به کاراکتر یا حذف آن در تعامل بازیکنان پیش می‌آید و شأن شخصیت باید محفوظ بماند. در همین راستا، در مرکز کودک و نوجوان سیما به الگوهای جدیدی برای بازنمایی مستقیم یا معادل‌سازی این شخصیت‌ها در ساختار بازی‌ها دست یافته‌ایم که قابلیت پیاده‌سازی دارند.
🔹 رویکرد حل مسئله در تولیدات نوجوان امیدبخش است
🔸 محمدرضا ارکان، تهیه‌کننده برنامه «برو پی کارت» که در هویت‌یابی شغلی و تحصیلی نوجوان از شبکه امید روی آنتن می‌رود، درخصوص تولید محتوا برای این گروه سنی اظهار کرد: دوره نوجوانی، دوره شکل‌گیری هویت است و دو مؤلفه بنیادین آن هویت تحصیلی و هویت شغلی هستند که ستون‌های هویت یکپارچه نوجوان را تشکیل می‌دهند. پیش‌نیاز اصلی این هویت‌یابی، دستیابی به سطحی از خودشناسی است تا فرد بتواند دست به انتخاب رشته دانشگاهی و مسیر شغلی بزند.
🔸وی تصریح کرد: متأسفانه به دلیل کژکارکردهای نظام آموزشی، دانش‌آموزان حتی پس از ۱۲ سال تحصیل در مدرسه و در سن ۱۸ سالگی، شناخت درستی از علایق، استعدادها و توانمندی‌های درونی خود ندارند. ما در برنامه تلویزیونی و سامانه هوشمند «برو پی کارت» تلاش کردیم ابزارهای خودشناسی، آزمون‌های رغبت‌سنجی و شخصیت‌شناسی را در اختیار نوجوانان قرار دهیم. در گام بعد، با ارائه اطلاعات دقیق و عینی از زبان فارغ‌التحصیلان و افراد راضی و ناراضی هر رشته و معرفی چشم‌انداز واقعی بازار کار، زمینه‌ای فراهم کردیم تا نوجوانان انتخابی آگاهانه‌تر، واقع‌بینانه‌تر و هوشمندانه‌تر داشته باشند.
🔸 وی با اشاره به تغییر مرزهای سنی نوجوانی و ضرورت نگاه بزرگسالانه به این نسل اظهار کرد: بدون تعارف باید اذعان کرد که خلأ محتوایی در حوزه نوجوان همچنان پابرجاست و برنامه‌سازی تخصصی برای این گروه سنی بسیار اندک است.
🔸 ارکان ضمن بیان ضرورت حرکت به‌سمت رویکرد حل مسئله در شبکه‌های تخصصی نوجوانان نیز گفت: رویکرد امیدبخش و مثبتی که اخیراً در برنامه‌سازی شکل گرفته، حرکت به‌سمت حل مسئله است. نوجوان زمانی به مخاطب وفادار یک برنامه تبدیل می‌شود که احساس کند رسانه به نیازی عینی و مشکلی واقعی در زندگی او پاسخ می‌دهد. به‌عنوان نمونه، موضوع انتخاب رشته و دانشگاه چالشی جدی است که مشاوره‌های بخش خصوصی هزینه‌های گزافی به خانواده‌ها تحمیل می‌کند. وقتی رسانه ملی در بستری مثل «برو پی کارت» مشاوره‌ای کیفی و کارآمد را به رایگان برای گره‌گشایی از این دغدغه در اختیار او می‌گذارد، اثرگذاری واقعی محقق می‌شود. تقویت رویکرد حل مسئله در سایر برنامه‌ها نیز باید به‌عنوان یک راهبرد کلیدی دنبال شود.
🔸 ارکان درباره جایگاه مصرف تلویزیون در میان نسل نو و مسئولیت عدالت رسانه‌ای نیز اظهار کرد: هرچند گستردگی پوشش تلویزیون، دسترسی در سراسر کشور و مرجعیت عمومی تلویزیون جایگاه آن را حفظ کرده است، اما این موضوع نباید سبب غفلت شود. واقعیت این است که ما بخشی از نسل نوجوان را به‌عنوان مخاطب فعال تلویزیون از دست داده‌ایم و برای بازگرداندن آن‌ها به تولیدات جذاب‌تر و مسئله‌محور نیاز داریم.
🔸 وی تأکید کرد: بااین‌وجود، بازخوردهای سامانه و برنامه «برو پی کارت» نشان داد که بار اصلی اثرگذاری تلویزیون در برقراری عدالت رسانه‌ای در شهرستان‌ها، روستاها و مناطق کم‌برخوردار جلوه‌گر است. بخش اعظم مخاطبان تعاملی ما نوجوانانی از مناطق مختلف کشور و خارج از کلان‌شهرهایی نظیر تهران و اصفهان بودند که بیشترین نیاز واقعی را به هدایت تحصیلی و شغلی داشتند و توانستند از این ظرفیت بهره‌مند شوند.
🔹 هویت‌بخشی به نوجوان رسالت اصلی سیما
🔸 حجت‌الاسلام حسین محمدی محب، تهیه‌کننده برنامه «نوجواب» که با تمرکز بر پاسخگویی به سؤالات و شبهات نوجوانان از شبکه قرآن و معارف سیما و امید پخش می‌شود، درباره تولید محتوا برای این گروه سنی اظهار کرد: نوجوان هرگز پذیرای گفت‌وگوی مستقیم، نصیحت، پند و اندرز یا امرونهی نیست و این‌گونه رویکردها را پس می‌زند. به‌ویژه در مورد نسل امروز، تا زمانی که عنصر جذابیت و هیجان فراهم نشود، اساساً تمایلی به شنیدن پیام نخواهد داشت؛ بنابراین گام نخست، جذب مخاطب است و سپس می‌توان پیام‌های تربیتی و تبیینی را در بسترهایی نظیر نمایش و طنز ارائه داد.
🔸 وی تصریح کرد: تجربه مجموعه «نوجواب» نشانگر همین اصل است. در کنار بازخورد مثبت پخش تلویزیونی، این اثر در فضای مجازی نیز با اقبال روبه‌رو شد و کانال این برنامه در شبکه شاد با عضویت اختیاری بالغ‌بر ۳۲۰ هزار دانش‌آموز، به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات تعاملی این شبکه تبدیل شده است. این آمار نشان می‌دهد هرگاه با زبان نوجوان، با چاشنی طنز و متناسب با دغدغه‌های واقعی او سخن گفته شود، پای‌کار می‌آید.
🔸 محمدی محب با اشاره به جایگاه تلویزیون برای نوجوانان امروز و شروط پایبندی آن‌ها به رسانه ملی گفت: این یک واقعیت غیرقابل‌انکار است که نوجوان امروزی در قیاس با گذشته کمتر پای تلویزیون می‌نشیند و به بسترهای نوین رسانه‌ای روی آورده است، اما اگر برنامه‌ساز نیاز، سلیقه و علایق نوجوانان را به‌درستی بشناسد، بازهم آن‌ها را جذب خواهد کرد. نوجوان به دنبال هیجان، جذابیت بصری و شوخ‌طبعی است. هر زمان که تلویزیون، خود را با دنیای نوجوان هماهنگ کرده، موفق شده است. به نظرم درخواست‌های مکرر مخاطبان برای بازپخش و ساخت فصل‌های بعدی «نوجواب» گواهی بر این موضوع است.
🔸 این تهیه‌کننده ضمن بیان ارزیابی خود نسبت به عملکرد شبکه امید اظهار کرد: شبکه امید هنوز تا تبدیل شدن به مقصد نخست و بی‌بدیل نوجوانان فاصله دارد. به نظرم هنوز تولید محتوای کاملاً اختصاصی بر پایه ویژگی‌های روحی و روانی نوجوان امروزی محقق نشده است. ویژگی‌های نسلی نوجوانان امروز تفاوت‌های چشمگیری با نوجوانان یک دهه قبل دارد و نیازمند پیمایش، پژوهش‌های میدانی مداوم و باز بودن دست مدیران در طراحی ساختارهاست.
🔸 محمدی محب با بیان اینکه دوره نوجوانی به دلیل نقش بنیادین در انتخاب مسیر آینده و شکل‌گیری شخصیت، حتی از دوره کودکی نیز حساس‌تر و تعیین‌کننده‌تر است، به دو گام اساسی برای رفع خلأ تولیدات نوجوان در رسانه ملی اشاره کرد و گفت: اعتماد به برنامه‌سازان متخصص یکی از گام‌هاست. باید به تولیدکنندگانی که با مبانی روان‌شناسی نوجوان آشنا هستند و در میدان با این نسل تعامل دارند، اعتماد و از اعمال ممیزی‌های غیرضروری که جذابیت و کارکرد طرح‌ها را از بین می‌برد، پرهیز شود.
🔸 وی شایسته‌گزینی و تخصص‌محوری را قدم دیگر دانست و توضیح داد: ورود به عرصه برنامه‌سازی نوجوان نباید بدون ارزیابی کارنامه و صلاحیت علمی برنامه‌ساز باشد. باید از نیروهای دارای سابقه و متخصص حمایت ویژه صورت گیرد و جداول پخش و آنتنی اختصاصی و باکیفیت برای آنان تعریف شود.
🔹 زیست‌بوم نوجوانی نیازمند مشارکت خود نوجوانان است
🔸 هانیه سمندری، کارگردان برنامه «اشاره» که از شبکه امید به مخاطبان ارائه می‌شود، در مورد سازوکار طراحی برنامه تلویزیونی برای نوجوانان بیان کرد: مدل طراحی ما در برنامه «اشاره» کاملاً بر مبنای درک ذهنیت نوجوان و با ساختاری تماماً تعاملی شکل گرفته است. یکی از ارکان و ویژگی‌های اصلی این برنامه، یک بخش جدا برای دریافت برخط پیامک‌ها بود که در تمام قسمت‌ها فعال شد و هم‌زمان با اجرای مجری و در بخش‌های گفت‌وگو، نظرات مخاطبان به‌شکل زنده بر آنتن نقش می‌بست. همین ویژگی تعاملی سبب شد بازخوردهای فراوانی دریافت کنیم مبنی‌بر اینکه برنامه «اشاره» از جنس خود نوجوانان است و صدای آنان را بازتاب می‌دهد.
🔸 وی تصریح کرد: رویکرد ما در قبال پیامک‌ها نمایش صرف نبود، بلکه ما نظرات را تحلیل می‌کردیم و اساساً سؤالات نوجوانان و مسیر گفت‌وگوی مجری با مهمان برنامه از میان همین پیامک‌های زنده استخراج می‌شد، بدین ترتیب مخاطب احساس کرد این برنامه دقیقاً برای شنیدن دغدغه‌های او در شرایط جنگ و بحران طراحی شده تا با شیوه اندیشیدن او همراه شود و گامی در جهت تقویت و تعمیق نگاه و تحلیل نوجوان بردارد.
🔸 این کارگردان در مورد جایگاه رسانه سنتی تلویزیون در مقابل رسانه‌های نوینی که نوجوانان بیشتر هم در آن فضاها فعالیت دارند، بیان کرد: این واقعیت غیرقابل‌انکار است که بخشی از جامعه نوجوانان اساساً مخاطب تلویزیون نیستند. زیست رسانه‌ای آن‌ها کاملاً به فضای مجازی، تیک‌تاک، یوتیوب و اینستاگرام و… منتقل شده و از بستر رسانه سنتی جدا شده‌اند و این مسئله در سطح جهان هم مطرح است.
🔸 وی افزود: اما از دیدگاه من، کوچ بخشی از مخاطبان به فضای مجازی به این معنا نیست که باید بخش عمده و پرشماری از نوجوانان کشور را که اتفاقاً طراحی فرهنگی کمتری برای آن‌ها صورت می‌گیرد، رها کرد. ما در «اشاره» ارتباط بسیار مستقیمی با بدنه مخاطبان پیدا کردیم و نزدیک به یک میلیون پیامک در طول پخش به دستمان رسید. وقتی مشخصات فرستندگان را بررسی می‌کردیم، با حجم انبوهی از پیامک‌ها از روستاهایی دورافتاده در سراسر استان‌ها روبه‌رو می‌شدیم که شاید عموم مردم نامشان را هم نشنیده باشند.
🔸 سمندری تأکید کرد: هنوز هم تلویزیون تنها بستری است که با ویژگی فراگیری و دسترسی بدون هزینه، امکان اتصال همه اقشار را در دورترین نقاط به یک محتوای فکری و رسانه‌ای فراهم می‌کند. حتی مواردی داشتیم که نوجوانان پیامک می‌دادند اهالی روستا و خانواده‌ها در مسجد گرد هم آمده‌اند و پای تلویزیون برنامه را تماشا می‌کنند.
🔸 این برنامه‌ساز متذکر شد: ارتباط با چنین مخاطبی که هیچ دسترسی دیگری به او جز اعزام اردوهای جهادی وجود ندارد، بسیار ارزشمند است. متأسفانه برنامه‌ریزی‌های فرهنگی معمولاً متمرکز بر مخاطب پایتخت‌نشین است، درحالی‌که تحولات بنیادین فرهنگی از همین نقاط پیرامونی رقم می‌خورد و تمرکز بر مخاطبی که رسانه دیگری مصرف نمی‌کند، ضریب اثربخشی برنامه‌سازی را به‌مراتب ارتقا می‌دهد. به همین دلیل ما در «اشاره» راهبرد مرکززدایی را در پیش گرفتیم و تلاش شد برنامه به‌هیچ‌عنوان حس مرکزگرایی یا انحصار به تهران را القا نکند.
🔸 وی پیرامون بحث کنشگری و مشارکت نسل نو در تولیدات رسانه ملی نیز اظهار کرد: شبکه امید با نگاه کلان مرکز کودک و نوجوان گام‌های مؤثری در این زمینه برداشته است. سیاست‌های جاری این مرکز بر پایه مشارکت‌دهی مستقیم نوجوانان در فرایند برنامه‌سازی شکل گرفته که نمونه‌های آن به اجرا درآمد. بااین‌حال ماهیت برنامه «اشاره» متفاوت بود، زیرا «اشاره» یک برنامه ویژه شرایط بحران و زمانه جنگ محسوب می‌شد و در چنین فضایی، به دلیل تغییر روال عادی زندگی و مدارس، شیوه متفاوتی از مشارکت نیاز بود.
🔸 سمندری درباره بزرگ‌ترین آرزوی خود برای نوجوانان کشور نیز بیان کرد: خرسندی من زمانی محقق می‌شود که نوجوانان کشورمان به سطحی از سواد رسانه‌ای، خودآگاهی و تفکر انتقادی برسند که در مواجهه با اخبار مخدوش، تحریف‌شده و فضاسازی‌های دروغین رسانه‌های بیگانه، منفعلانه عمل نکنند و هر ادعایی را به چالش بکشند. چالش فعلی ما این است که گاهی نوجوان، روایتی ساخته‌شده در رسانه‌های دیگر را بدون مداقه ذهنی بازتکرار می‌کند.
این کارگردان اضافه کرد: تمام تلاش ما در «اشاره» معطوف به این بود که به نوجوان بیاموزیم پیش از پذیرش هر روایتی، در ساحت درستی و دروغین بودن آن تأمل و بازاندیشی کند و هر محتوایی را بی‌پژوهش نپذیرد. اگر این قوه نقادی در ذهن نوجوان بارور شود، هیچ قدرت و رسانه‌ای نخواهد توانست افکار او را دستخوش هدایت و مهندسی بیرونی کند./ روابط عمومی رسانه ملی
🗓️انتشار به مناسبت روز نوجوان
#تحول_در_برنامه‌سازی_کودک_و_نوجوان
#شبکه_امید
